GIRJEK TARIYXÍ: ÓZBEKSTANNÍŃ DÁSTURIY TARTQÍSHLÍ ÁSBAPLARÍNÍŃ RAWAJLANÍWÍ

Аннотация

This article explores the origin and historical development of the ghijjak, one of the traditional bowed string instruments of Uzbek musical culture. It examines the instrument’s origins, structural characteristics, evolution of its form and sound, as well as its role in both folk and professional music practices in Uzbekistan. Keywords: ghijjak, Uzbek music, traditional instruments, bowed string instruments, history of music in Uzbekistan, musical heritage, folk orchestra, ethnomusicologу. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 300 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Shıǵıs muzıka ásbaplarınıń derlik júdá kóp nusqaları shıǵıs alımları, ulama- ilimpazları tárepinen oylap tabılıp kelingen. Keyin ala basqa mámleketlerge tarqalıp, olar kórinisi hám dúzilisi jaǵınan birdey bolıp, tek jaylasqan ortalıqqa qarap, atqarıw usılların qoyıw menen bir-birinen parıq qıladı. Mısalı, barlıq shıǵıs xalıqlarında nay, sırnay, ud, tanbur, duwtar, chang, girjek hám basqa saz ásbapları ushırasadı. Hindstan, Pakistan, Awǵanstan, bir-birine setor, tanbur, tabl sıyaqlı muzıka ásbapları Qıtay, Yaponiya, Mongoliyada bir-birine uqsas hám de Qıtaydıń uyǵır xalıqları jasaǵan. X- XII ásirlerde Orta Aziya mádeniy turmısında muzıka saz-ásbap atqarıwshılıǵı rawajlanǵan sol dáwirlerge júdá kóp muzıka saz-ásbapları muzıka atqarıwshılıǵında keń qollanılǵan. Bul boyınsha muzıkatanıwshı Dárwish Ali Changiy óziniń muzıka risalasında chang, ud, nay, doyra muzıka ásbapları, ásirese bes hám altı qıllı "Ud" muzıka ásbabı haqqında maǵlıwmat berip, bul muzıka ásbabınıń sol dáwirdegi ornın hám muzıka atqarıwshılıǵındaǵı áhmiyetin joqarı bahalap, "Ud" barlıq muzıka ásbaplarınıń patshası dep ataydi. "Ud" muzıka ásbabı ele de kaman járdeminde atqarılǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat beredi. A.A.Sredniy-Aziatskiy jazǵan kitaplardan bilgenimizde IX-X ásirde jasaǵan ullı shayır Abu Abdullo Rudakiy óz zamanında "Ud" hám "Chang" muzıka ásbaplarınıń sheber atqarıwshısı bolǵan. Abu Nasr Farabiy (873- 950) muzıka ilimine úlken itibar berip, muzıka ásbaplarınıń atqarılıwı, muzıka teoriyası, shıǵıs nota sistemasın jaratıw hám olardı dóretiw, sol dáwirdegi muzıka atqarıwshılıǵına qollanılıwı máseleleriniń matematika páni menen baylanısın izertlegen. Muzıka ilimin úyretiw hám onı násiyatlawda óziniń ullı úlesin qosqan. Medicinalıq dúnyanıń allamasi Abu Ali Ibn Sino (980-1037) muzıka ilimine úlken itibar bergen. Barlıq muzıkalıq dereklardiń aytıwınsha, Abu Ali Ibn Sino, Sultan Mahmud Ǵaznawiy hám Nasır Xusrawiy tiykarınan birgelikte "girjek muzıka ásbabın oylap tapqanlıǵı haqqında maǵlıwmat bergen". IV-XVI ásirde tiykarınan mádeniyat hám kórkem ónerde úlken ózgerisler júz berdi. Mirzo Ulıǵbek dáwirinde ásirese Mawarannahr mádeniyatı ádewir rawajlandı. Ulıǵbek Samarqand hám Hiratta ataqlı ullı allamalar, alımlar, jazıwshılar, kórkem óner iyeleriniń dógereginde sol dáwirde shıǵısta ataqlı Muhammed Xorezmiy, Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 301 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Qazızada Rumiy, Ǵiyasiddin Ibn Mabudiy, Ali Qusshı hám basqalar menen birge dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan. Abdurauf Fitrat Ulıǵbek zamanında Samarqandta jasap dóretiwshilik etken muzıka iliminiń wákilleri haqqında maǵlıwmatlar berip, Samarqandlı Dárwish Ahmad qanuniy, Sultan Ahmad Nayı, Qaraqollı Hisariy, Xorezmli Abu Wafo muzıkashı Sahib Balxiy, Shahrisabzlı bastekor Abdul Baraka Nawayıdıń ustazı ataqlı sazende Qoja Yusuf Burhan hám basqa kóplegen alımlarımız muzıka ilimine úlken úles qosqanın aytadı. 1449-jılı Ulıǵbek qaytıs bolǵannan soń Hirat qalası paytaxt bolıp, Álisher Nawayı mádeniyat hám kórkem ónerdiń rawajlanıwına júdá úlken úles qosqan. Bul dáwirde sazendelerden Hasan Nayı, Qulmuhammed Udiy, Hasan Balaboniy, Ali Xandaniy Muhammadiy, Ahmad Ǵıjjaqiy, Ali Kishik Tanburiy hám basqalar Hirat qalasında jasap dóretiwshilik etken. Ásirese, Álisher Nawayı muzıka dúnyasınıń wákillerine ózi qamqorshılıq etken. Tez- tez bolıp turǵan bázm-mushairalarǵa hár túrli muzıka ásbapları atqarıwshılarınıń qatnasqanı haqqında maǵlıwmat beredi. XVI ásirge kelip mádeniyat, kórkem óner, sonıń ishinde muzıka kórkem óneri de quldirawǵa túsedi. XVII ásirge kelip Buxara, Qoqan, Xorezm xanlıqlarǵa bólinip ketedi. Bizge belgili, Orta Aziya xalıqları júdá kóp tariyxıy waqiyalardı basınan keshirip, basqa pánler qatarında muzika ilimi de, geyde rawajlanǵan. Geyde túskinlikke túsip muzıka atqarılıwı sazende hám saz ásbapların, qosıqshılar, muzıkatanıwshılar túrli jaģdayda jasap dóretiwshilik etken. Kóplegen muzıka ásbapları hár qıylı mámleketlerge alıp ketilip, hár qıylı jaǵdayda muzıka atqarıwshılarına qollanılǵan. Ulıwma Orta Aziya mádeniyatı Shıǵıs mádeniyatınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan. Qazaqstan, Qırgızstan, Túrkmenstan mámleketlerine hár túrli muzıka ásbapları bolıp, bul mámleketlerde bir qıylı tiykarlardı atqarıwǵa mólsherlengen, ásbaplar milliy muzika atqarıwshılıǵında keń qollanılmaqta. Olar tanbur, duwtar, doira, rubob, surnay, karnay, girjek, nagara, chang, qobız, dumbra sıyaqlı saz ásbapları esaplanadı.