GIRJEK-QOBÍZ BAS ATQARÍWSHÍLARÍ: ÓZBEK MUZÍKALÍQ MIYRASÍN SAQLAP QALÍWǴA QOSQAN ÚLESI

Аннотация

This article is dedicated to the rare musical instrument ghijjak- kobyz bass and its contemporary performers. It explores the instrument’s structure, sound characteristics, origin, and its unique role within the Uzbek folk orchestra. Special attention is given to the biographies and artistic journeys of musicians who Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 310 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT have devoted themselves to performing on this uncommon instrument, as well as their contributions to the preservation and development of Uzbekistan’s musical heritage. The material is based on interviews, archival sources, and observations from concert practice. Keywords: ghijjak-kobyz bass, Uzbek music, rare instruments, folk orchestra, traditional music, performers, musical heritage, ethnomusicology Muzıka iliminde “atqarıwshılıq” túsinigi, kórkem ónerdiń eń áhmiyetli bólimi sıpatında ázelden qáliplesken hám tán alınǵan. Ol atqarıwshılıqtıń ayrıqsha túrli usılları hám táreplerin (shtrix, dinamika, xarakter hám kórkem atqarıwshılıqtıń hár túrliligin) ózine jámlegen ayrıqsha jónelis sıpatında atqarıwshıda – “sana-sezim qáliplesiwi”, “dúnyanı tereńirek ańǵarıw”, “biliw”, “seziw” sıyaqlı ayrıqshalıqlardı rawajlandıradı. Qaraqalpaq mádeniyatında usı kúnge shekem girjek qobız bas ásbabın atqarıwshılardiń sanı kóp bolmaǵan. Olarǵa Qalbay Alimov, Sultanmurat Reymov, Maxmud Zuxurov, Nodirbek Solibaev, Parmana Qılıshbaevalardı aytıp ótsek boladı. Bul ásbapta atqarıwshılardıń sanı kóp bolmaǵanlıqtan olardıń atların usı diplom jumısında tolıq jarıtıp ótiwdi hám ayrıqsha jazıp ótiwdi orınlı dep bildik. Sebebi bul ásbaptıń sanı elimizde azǵana bolıp, atqarıwshılardıń sanı da soǵan jarasa. Biraq bul asbap xalıq sazları orkestri ushın áhmiyetli orında turatúǵin ásbaplardıń qatarına kiredi. Sonlıqtan bul ásbaptıń atqarıwshılarıda mádeniyatımızdıń joqarı basqıshlarında boliwı, olardıń atların hámme eslewi hám biliwi kerek dep oylaymız. Alimov Qalbay Aliyevich 1961-jılı 3-mart kúni Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Taqıyatas rayonında tuwılǵan. 1968-jılı rayondaǵı 12-sanlı mekteptiń birinshi klasına oqıwǵa baradı. 1976-jılı mekteptiń segizinshi klasın pitkerip J.Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner oqıw ornına "Xalıq sazları" bóliminiń gırjek alt klasına oqıwǵa kirgen. 1980-jılı usı oqıw ornın pitkerip M.Ashrafiy atındaǵı Tashkent mámleketlik konservatoriyasınıń "Xalıq sazları" fakultetiniń qobız-bas klasına oqıwǵa kiredi hám I.Shelpuk klasında tálim aladı. Sonday-aq, "Dirijyorlıq" klasınan A.I.Davidovtan sabaq alǵan. 1985-jılı oqıwdı Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 311 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tamamlap "Qobız-bas klası oqıtıwshısı," "Xalıq sazları orkestri dirijyorı," "jeke qosıqshı" qánigeliklerine iye bolǵan. 1987-jılı 1-oktyabrden baslap 1992-jıldıń 28- avgustına shekem Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası janındaǵı "Xalıq sazları" orkestrinde dirijyor lawazımında islegen. 1992-jıl 1-sentyabrden házirgi kúnge shekem Nókis qánigelestirilgen mádeniyat mektebiniń "Xalıq sazları" bóliminde oqıtıwshı bolıp islep kelmekte.1 Reymov Sultanmurat Edenbaevich 1971-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Shomanay rayonında tuwılǵan. 1987-1991-jılları Japaq Shamuratov atındaǵı bilim jurtın tamamlaǵan. 1991-1996-jılı Tashkent mámleketlik konservatoriyasınıń "Xalıq sazları atqarıwshısı" baǵdarın tamamladı. 1996-jılı Nókis mámleketlik J.Shamuratov atındaǵı bilim jurtında oqıtıwshı lawazımında jumıs baslaǵan. 2007-jıldan baslap házirge shekem Ózbekstan mámleketlik filarmoniyası Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminiń "Xalıq sazları" orkestriniń bas dirijyorı lawazımında jumıs alıp barmaqta. Respublikamızda ótkerilip atırǵan bayram ilajlarında orkestr jámieti menen qatnasıp kelmekte. Orkestr repertuarın bayıtıwda ózbek, qaraqalpaq, shet el kompozitorlarınıń shıǵarmaların orkestrge ılayıqlastırıp, sazlastırıp kelmekte. Dirijyor Sultanmurat Reymov qaraqalpaq xalıq namaları hám qosıqların Qaraqalpaqstan teleradiokompaniyası altın fondı xorına tómendegi shıǵarmalardı jazıp aladı. 1. Qaraqalpaq xalıq naması "Qara jorǵa." K.Zaretdinov xalıq sazları orkestri ushın qayta islegen. 2. Qaraqalpaq xalıq naması "Miń túmen." N.Muhammeddinov xalıq sazları orkestri ushın qayta islegen. 3. Qaraqalpaqsha syuita. II bólim "Sayra dutar" Sh.Paxratdinov muzıkası. 4. "Periyzadım." O.Xojanov qosıǵı, X. Turdikulov muzıkası. A.Yurgaev xalıq sazları orkestri ushın qayta islegen. 5. "Bir janan." Ájiniyaz qosıǵı, A. Sultanov muzıkası. 1 Xikmat Rajabov. “Qoraqalpoq musiqa san’atining rivojlanishida xalq cholg’ulari orkestrining urni” Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 312 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 6. Qaraqalpaq xalıq qosıǵı "Musa sen yarı." N.Muhammeddinov xalıq sazları orkestri ushın qayta islegen. 7. "Gúzal." X. Turdikulov muzıkası. 8. "Qız qıyalın bilmesen." M.Seytniyazov qosıǵı, N.Muhammeddinov muzıkası.9.