DÁSTÚRDIŃ SAZÍ: ÓZBEKSTAN XALÍQ MUZÍKASÍNDA TARLÍ SAZ ÁSBAPLARÍ

Аннотация

This article explores the role and significance of string instruments in the Uzbek folk orchestra. Special attention is given to traditional musical instruments such as the ghijjak, focusing on their historical development, structural characteristics, and performance practice. Keywords: Uzbek folk orchestra, string instruments, ghijjak, folk music, traditional culture, musical heritage, ethnomusicology, orchestral performance. Ózbek xalıq orkestri tek áyyemgi muzıka dástúrleriniń saqlawshısı ǵana emes, al sonıń menen birge ózgeshe ses dúnyası bolıp, onda tarlı tartqıshlı saz ásbapları ayrıqsha orın tutadı. Olardıń júrekke jetip barıwı xalıq muzıkasına ayrıqsha tereńlik Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 318 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT hám sezimtalıq berip, sezim hám kórkem obrazlardıń eń názik reńlerin jetkizip beredi. Girjek sıyaqlı saz ásbapları ásirler dawamında ózbek muzıka mádeniyatında áhmiyetli orın iyelep, kamerlik te, orkestrlık ta atqarıwdıń ajıralmas bólegi bolıp kelgen. Házirgi ózbek xalıq orkestrinde bul ásbaplar tek ǵana ózleriniń dástúriy rolın saqlap qalıp qoymastan, al jańa reńler menen bayıtılıp, rawajlanıwın dawam etpekte. ÓzXSO (Ózbek xalıq sazları orkestri) túrles saz-ásbaplardan dúzilgen 5 topardan ibarat bolıp, partiturada olar tómendegi izbe-izlikte joqarıdan tómenge qaray jaylasadı: 1. Úplep shertiletuǵın saz ásbapları toparı; 2. Tarlı-urma saz ásbapları (changlar) toparı; 3. Tarlı-plektorlı saz ásbapları toparı; 4. Urıp shertiletuǵın saz ásbaplar toparı; 5. Tarlı-tartqıshlı saz ásbapları toparı. Úplep shertiletuǵın saz ásbapları toparına kishi nay (pikkolo), nay (úlken), sırnay hám qosnay kiredi. Tarlı urmalı saz ásbabı toparına chang kiredi. Tarlı-plektorlı toparına rubab prima, qashqar rubabı, awǵan rubabı, tanbur, qanun, kontrabas, dutar, dutar bas ásbapları kiredi. Urma saz ásbapları toparına doyra, naǵara, buben, úshmúyeshlik, litavra, ksilofon, qayraqtas, tarelka kiredi. Tarlı-tartqıshlı toparǵa girjek (I-II), girjek alt, girjek qobız bas, girjek qobız kontrabaslar kiredi. Ózbek xalıq saz-ásbaplar orkestriniń tiykarǵı toparlarınan biri tarlı-tartqıshlı saz ásbapları toparı. Bul toparǵa girjek I, II, girjek alt, girjek-qobız bas hám girjek- qobız kontrabaslar kiredi. Tartlı-tartqıshlı saz ásbapları toparındaǵı barlıq ásbaplardıń sazı, shertiliw usılları, jańlawı simfoniyalıq orkestriniń tartqıshlı kvintetine tolıq sáykes keledi. Orkestrde tarlı-tartqıshlı saz ásbapları toparı tiykargı, jetekshi topar esaplanadı. Tartlı-tartqıshlı ásbaplarda hár túrli tonallıqtaǵı shıǵarmalardı shertiw qolaylı, barlıq dinamikanı kórsete aladı, unison, oktava, kóp dawıslı, hár qıylı passaj, Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 319 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT virtuoz bólimlerdi shertiw imkaniyatına iye. Bul topardaǵı hár bir ásbap haqqında aytıp ótsek. Girjek. Girjek orkestrde basqa ásbaplarǵa qaraǵanda kóbirek sololardı atqaradı hám ózgeshe dawısqa iye dep esaplanadı. Girjek I hám girjek II unison yamasa girjek alt unison tıǵız shireli dawıs payda etedi. I. Joqarǵı bólimde (bas bólim) tórt sımdı uslap turiw hám sazlaw ushın qulaqlar jaylasadı. I.1. Onnan tómende sımlardı normada uslap turiw ushın kishkene tiyek, yamasa shaytan tiyek jaylasadı. II. Dáste bólegi Sımlardı barmaq penen basıp shertiletuǵın bólegi dáste dep ataladı. Ol tiykarınan erik yamasa ǵoza aǵashınan islenedi hám girjektiń kesesıne jalǵanadı. Girjektiń joqarı bóliminen dásteniń ústi menen kesege tiyip turǵan jerine shekem (4- 5 santimetr qalǵansha) jalpaq, tegis grif jaylasadı. Sol griftiń ústinen girjek ásbabınıń tórt sımı kesip ótedi. Sımlar ústinde barmaqlar háreketlenip muzıkalı dawıs payda etiledi. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 320 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT II.1. Birinshi eń jinishke tar "Mi" dep ataladı, ekinshi oktavanıń "Mi" sesiniń biyikligin bildiredi: II.2. Ekinshi tar "Lya" dep ataladı, birinshi oktavanıń "Lya" sesiniń biyikligin bildiredi: II.3. Úshinshi (juwan) tar "Re" dep ataladı, birinshi oktavanıń "Re" sesiniń biyikligin bildiredi: II.4. Tórtinshi (tómengi, eń juwan) tar "Sol" dep ataladı: kishi oktavanıń sol sesiniń biyikligin bildiredi. III. Dáste hám kese jalǵanǵan bólim. Griftiń tamamlanǵan jerinen tap tiyekke shekemgi arnawlı aralıqta tartqısh háreketlenedi. IV. Kese bólimi. Ol dóńgelek formada, gewek etip islengen. IV.1. Kese ústine balıq terisi qaplanadı. IV.2. Teri ústinde tórt sımdı normada uslap turıw ushın "tiyek" jaylasqan bolıp, onı dástege jaqın jerde jaylastıradı. V. Keseniń tómengi bóliminde tórt sımdı uslap turıw ushın ilgekler jaylastırıladı. V.1. Gırjekti ayaqta uslap turıw ushın - metal úskene biriktirilgen. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 321 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tartqıshtıń tiykarģı bólimi qattı aǵashtan tayarlanǵan bolıp, jinishke, uzınlıǵı 50 sm den 70 sm ge shekem bolǵan, ushı ilmek formasında tayarlanǵan qattı aǵash (1) tı quraydı. Aǵashtıń tómengi bólimi 5-7 santimetrge shekem oyılǵan bolıp, joqarǵı bólimine ildirgish tárepke tuwrılap