"SHÍǴÍS SAZLARÍ: ÓZBEK XALÍQ ORKESTRINIŃ QÁLIPLESIWI HÁM RAWAJLANÍWÍ"

Аннотация

The article examines the historical formation and current state of the Uzbek folk orchestra as a significant element of Uzbekistan’s musical culture. It highlights the unique instrumental composition, the influence of traditional music on the repertoire, and the orchestra’s role in preserving cultural heritage and promoting music education. Keywords: Uzbek folk orchestra, traditional music, musical heritage, Uzbekistan, national instruments, cultural identity, music education. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 329 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Orkestr (áyyemgi grek tilinen ὀρχήστρα "orxestra", antik teatrda xor ushın maydan) - dirijyor basshılıǵında hár túrli saz ásbaplar atqaratuǵın muzıkantlar jámááti. Hár qanday orkestr quramı keminde bir orkestr toparınan ibarat boladı, ol dúzilisi jaǵınan uqsas hám dawısı biyikligi jaǵınan hár qıylı bolǵan saz ásbaplardıń turaqlı birlespesi bolıp tabıladı. 1 "Orkestr" sózi áyyemgi grek teatrında saxna aldındaǵı dóńgelek maydan - orxestra atınan kelip shıqqan. Onda hár qanday tragediya yamasa komediyaǵa qatnasatuǵın áyyemgi grek xorı jaylasqan. Biraq jámáát bolıp muzıka atqarıw ideyası ádewir burın, mısalı, Áyyemgi Mısırda bolǵan. Oyanıw dáwirinde hám onnan soń XVII ásirde orxestra orkestr oyıǵına(оркестровaя ямa) aylanıp, onda jaylasqan muzıkantlar jámááti de sol ata menen atalıp ketken. Orkestrlestiriwdiń dáslepki úlgisi Monteverdidiń "Orfey" partiturası bolıp, ol qırıq saz ásbabı ushın jazılǵan: Mantua gercoginiń sarayında dál sonsha muzıkant xizmet etken. XVII ásir dawamında ansámbler, ádettе, tuwısqan saz ásbaplarınan quralatуǵın edi, tek ayırıqsha jaǵdaylarda ǵana hár túrli saz ásbapların birlestiriw ámelge asırılǵan. XVIII ásir baslarına kelip tarlı saz ásbapları tiykarında orkestr qáliplesti: birinshi hám ekinshi skripkalar, altler, violoncheller hám kontrabaslar. Tarlılardıń bunday quramı tolıq sesli tórt dawıslı (oktava ekilengen bas) garmoniyanı paydalanıw múmkinshiligin berdi. Orkestr basshısı bir waqıttıń ózinde general bas partiyasın klavesinde (saray muzıkasın orınlawda) yamasa organda (diniy muzıkada) atqaratуǵın edi. Keyin ala orkestrge goboy, fleyta hám fagotlar qosıldı, kóbinese fleyta hám goboyda bir atqarıwshılar shertken hám bul saz ásbapları bir waqıtta jańlay almaǵan. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında orkestrge klarnetler, trubalar hám urma saz ásbapları (barabanlar yamasa litavralar) qosıldı.2 Házirgi kúnde orkestr simfoniyalıq, tarlı, xalıq sazları, demli, áskeriy, estradalıq, djaz túrlerine bólinedi. 1 Попов С. С. Инструментоведение. — СПб.: Издательство «Лань»; Издательство «ПЛАНЕТА МУЗЫКИ», 2019. — С. 9 2 Алан Кендалл. Хроника классической музыки. «Классика-XXI», М., 2007. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 330 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Hár qıylı mámleketlerde xalıq saz ásbaplarınan quralǵan, basqa orkestrler ushın jazılǵan shıǵarmalardı qayta islengen túrin yamasa arnawlı jazılǵan shıǵarmalardı atqaratuǵın orkestrler keń tarqalǵan. Xalıq saz ásbaplarınıń tariyxı uzaq ótmishke barıp taqaladı. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda dáslepki muzıka ásbapları eramızdan aldınǵı XIII mıń jıllıqta dúnyaǵa kelgen dep boljanadı. Tariyxıy maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda muzıkada eń dáslep urma ásbaplar, keyinirek shawqımlı ásbaplar (atqarıwshılar qol shappatlap ırǵaqtı tákirarlaydı hám shawqımlı saz ásbaplarınıń tásirin kúsheytedi), waqıtlar ótip áste- aqırın xalıq ustaları tárepinen nay tárizli ısqırawıq, shıńǵırıqlar, sırnay hám nay (qamıs hám bambuk saplaqlarınan) sıyaqlı sazlar júzege kele baslaǵan. Áste-aqırın tarlı hám tarlı-tartqıshlı muzıka ásbapları payda bolǵan. Tariyxtıń kórsetiwinshe Orta ásir Shıǵıs mádeniyatı qushaǵında qáliplesken saz ásbapları (nay, sırnay, tanbur, duwtar, rubob, girjek, qobızlar) ótken kóp ásirler dawamında óziniń dawıs reńlerin hám ózgesheliklerin joǵaltpastan bizge shekem jetip kelgen. Ózbek xalıq saz ásbapları atqarıwshılıǵınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı XIX ásirdiń ortalarına tuwra keledi. Usı dáwirden baslap kópshilikke tanıla baslaǵan dutarshılar, tanburshılar, doyrashılar, nayshılar hám surnayshılar, rubobshılar hám girjekshiler dóretiwshilik ete baslaǵanlıǵı, xalıq turmısınıń túrli tarawların súwretleytuǵın jańa namalar hám qosıqlar payda bolǵanlıǵı málim. Bul jıllarda Qoqan qalası, ataqlı sazendeler jıynalǵan orayǵa aylanǵan bolıp, onda ózbek xalıq saz ásbaplarında atqarıwshılıq ónerin iyelew boyınsha ózgeshe mektep jaratılǵan. Maqamlar atqarıwında qosıqshılar menen bir qatarda quramı hár túrli bolǵan ózbek xalıq saz ásbapları ansamblleri de qatnasqan. Ferǵana sazendeleri de atqarıwshılıq sheberligin belsendi ózlestire baslaǵan. Sazendeler ansambline Buxarada tanbur hám doyra, Xorezmde bolsa dutar, girjek, balaman, doyra yamasa tanbur garmon, rubab, doyra da kirgen. Ferǵana hám Tashkent wálayatlarında sazendeler ansamblleri 8-10 adamnan ibarat bolǵan. Ansambller nay, qosnay, chang, rubab, dutar, tanbur, doyra hám girjek sıyaqlı saz ásbaplarınan quralǵan. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 331 MODERN EDUCATI