"QAZAQ XALÍQ ORKESTRI: TAMÍRÍNAN HÁZIRGI DÁWIRGE DEYIN"

Аннотация

This article explores the historical development and contemporary significance of the Kazakh folk orchestra as a vital component of national culture. It examines the orchestra’s contribution to the preservation and evolution of traditional music, as well as its role in music education and Kazakhstan’s cultural diplomacy. Special attention is given to the transformation of orchestral performance from oral tradition to academic form. Keywords: Kazakh folk orchestra, dombra, kui, traditional music, Akhmet Zhubanov, musical heritage, cultural identity. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 347 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Orkestr (áyyemgi grek tilinen ὀρχήστρα "orxestra", antik teatrda xor ushın maydan) - dirijyor basshılıǵında hár túrli saz ásbaplar atqaratuǵın muzıkantlar jámááti. Hár qanday orkestr quramı keminde bir orkestr toparınan ibarat boladı, ol dúzilisi jaǵınan uqsas hám dawısı biyikligi jaǵınan hár qıylı bolǵan saz ásbaplardıń turaqlı birlespesi bolıp tabıladı. 1 "Orkestr" sózi áyyemgi grek teatrında saxna aldındaǵı dóńgelek maydan - orxestra atınan kelip shıqqan. Onda hár qanday tragediya yamasa komediyaǵa qatnasatuǵın áyyemgi grek xorı jaylasqan. Biraq jámáát bolıp muzıka atqarıw ideyası ádewir burın, mısalı, Áyyemgi Mısırda bolǵan. Oyanıw dáwirinde hám onnan soń XVII ásirde orxestra orkestr oyıǵına(оркестровaя ямa) aylanıp, onda jaylasqan muzıkantlar jámááti de sol ata menen atalıp ketken. Orkestrlestiriwdiń dáslepki úlgisi Monteverdidiń "Orfey" partiturası bolıp, ol qırıq saz ásbabı ushın jazılǵan: Mantua gercoginiń sarayında dál sonsha muzıkant xizmet etken. XVII ásir dawamında ansámbler, ádettе, tuwısqan saz ásbaplarınan quralatуǵın edi, tek ayırıqsha jaǵdaylarda ǵana hár túrli saz ásbapların birlestiriw ámelge asırılǵan. XVIII ásir baslarına kelip tarlı saz ásbapları tiykarında orkestr qáliplesti: birinshi hám ekinshi skripkalar, altler, violoncheller hám kontrabaslar. Tarlılardıń bunday quramı tolıq sesli tórt dawıslı (oktava ekilengen bas) garmoniyanı paydalanıw múmkinshiligin berdi. Orkestr basshısı bir waqıttıń ózinde general bas partiyasın klavesinde (saray muzıkasın orınlawda) yamasa organda (diniy muzıkada) atqaratуǵın edi. Keyin ala orkestrge goboy, fleyta hám fagotlar qosıldı, kóbinese fleyta hám goboyda bir atqarıwshılar shertken hám bul saz ásbapları bir waqıtta jańlay almaǵan. XVIII ásirdiń ekinshi yarımında orkestrge klarnetler, trubalar hám urma saz ásbapları (barabanlar yamasa litavralar) qosıldı.2 Házirgi kúnde orkestr simfoniyalıq, tarlı, xalıq sazları, demli, áskeriy, estradalıq, djaz túrlerine bólinedi. Qazaqstannıń ótken hám házirgi mádeniy turmısında xalıq orkestrleri áhmiyetli orın tutadı. Olardıń tariyxı kóshpeli xalıqtıń dástúrlerine tiykarlanǵan bolıp, 1 Попов С. С. Инструментоведение. — СПб.: Издательство «Лань»; Издательство «ПЛАНЕТА МУЗЫКИ», 2019. — С. 9 2 Алан Кендалл. Хроника классической музыки. «Классика-XXI», М., 2007. Выпуск журнала №-27 Часть–5_Июнь –2025 348 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT onda muzıka dombıra, qobız hám basqa da milliy saz ásbaplarında orınlanatuǵın edi. Bul ansambller tek ǵana sazlardı emes, al sońında dáwirdiń ruwxın, qazaq xalqınıń turmıs tárizin hám dúnyaǵa kózqarasın da jetkizgen. Revolyuciyaǵa shekemgi dáwirde muzıkalıq mádeniyat tiykarınan awızeki túrde, jeke atqarıwshılar – qosıqshılar arqalı rawajlanǵan. Biraq, sovet dáwirinde-aq xalıq orkestrleriniń rásmiy dúzilisi baslandı. 1934-jılı Axmet Jubanov Qurmanǵazı atındaǵı birinshi professional Qazaq xalıq orkestrın dúzdi, ol xalıq muzıka dástúrin jańa formada janlandırıw hám saqlawdı maqset etedi. Sovet mádeniyat siyasatı xalıq kórkem ónerin puxta qollap- quwatladı, hám xalıq orkestrleri dástúriy muzıkanı tek saqlaw ǵana emes, al onı kórkem talqılaw arqalı keń jámiyetshilikke jetkeriwshi boldı. Usı dáwirde atqarıwshılardı professionallastırıw baslandı, nota partituraları islep shıǵıldı, xalıq namaların orkestrlew ámelge asırıldı, bul olardı koncert zallarında tıńlawshılarǵa jetkeriwge múmkinshilik berdi. Qurmanǵazı atındaǵı Qazaq milliy xalıq saz ásbapları orkestri - tiykarınan qazaq xalıq sazların qazaq milliy saz ásbaplarınan paydalanǵan xalda atqarıwshı Qazaqstan muzıkalıq jámááti.3 Qurmanǵazı atındaǵı Qazaq milliy xalıq saz-ásbapları orkestri Qazaqstan saz- ásbapları kórkem óneri tariyxındaǵı birinshi hám teńi joq orkestr bolıp esaplanadı. Ol qazaq muzıka mádeniyatın, teńi-tayı joq dala namaların, ózgeshe qazaq muzıka ásbapların pútkil dúnyaǵa tanıttı. 1933-jılı Alma-Ata qalasında muzıkalıq-dramalıq texnikum (házirgi P.I.Chaykovskiy atındaǵı Almatı muzıkalıq kolledji) janındaǵı dombıra ansambli sıpatında dúzilgen, al 1934-jılı 1-Pútkil Qazaqstan partiyalıq talantlar slyotinda qatnasqannan keyin, sovet muzıkatanıwshısı, kompozitor hám dirijyor Axmet Kuanovich Jubanov tárepinen KazCIK atındaǵı orkestrge aylandırılǵan. Jubanov 1934-jılı 23-apreldegi Qazaq SSR Xalıq aǵartıw komissariatınıń 425-sanlı buyrıǵına 3 Казахский оркестр народных инструментов // Казахстан. Национальная э