INKLYUZIV SINFLARDA AKT VOSITALARNING TA’LIM JARAYONIDAGI INTEGRATSIYASI

Аннотация

O'zbekistonda inklyuziv ta'limni rivojlantirish davlat, jamiyat va imkoniyati cheklangan bolalar hamda ularning ota-onalari manfaatlariga xizmat qiladi, deb hisoblayman. Maktab, kollej, litsey yoki oliy o'quv yurtlaridagi o'quv jarayoni nafaqat bilim olish, balki muloqot qilish, ijtimoiy ko'nikmalarni shakllantirish va natijada ijtimoiy hayot bilan tanishtirishdan iboratdir. Bu butun jamiyatning nogiron bolalar va kattalarga nisbatan ijobiy munosabatini o'zgartirishda muhim omil bo'lib hizmat qiladi. Ushbu maqolada shu shunga doir ko'plab kerakli fikrlar keltirilgan. Kalit so’zlar: Inklyuzif ta’lim,maxsus ehtiyoji o’quvchilar,teng imkoniyatlar,global tajriba,o’zbekiston inklyuzif ta’lim,pedagogik yordam, o’qituvchilarni tayyorlash,jamiyatda barqarorlik,me’yoriy-huquqiy asoslar,ta’lim tizimi Kirish:Inklyuziv ta’lim har qanday ta’lim oluvchining o‘z xususiyatlari, qobiliyatlari, vaxususiy muhitiga mos ravishda ta’lim olishiga imkoniyat yaratadigan ta’lim tizimi hisoblanadi. Bu, o‘quvchilarni ajralmaslik va bir-birlariga qo‘llab-quvvat berishga qaratilgan o‘zgarmaydigan qanday bo‘lishi, har bir o‘quvchining o‘zining eng yuqori potentsialini oshirishi uchun, imkoniyat yaratish uchun mo‘ljallangan. Inklyuziv ta’lim, har bir o‘quvchining o‘ziga xos xususiyatlari Выпуск журнала №-28 Часть–1_Июнь –2025 387 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT va talablari hisobida o‘qitish usullarini o‘rganishni va qo‘llashni talab qiladi. Bu, o‘quvchilarning har biri uchun mos ravishda ta’lim olishlarini ta’minlashda yordam beradi. Inklyuziv ta’lim, jamiyatni o‘z ichiga olgan, ajralmas va birgalikda o‘zlashtirilishni ta’minlovchi, har bir o‘quvchining o‘ziga mos ravishda ta’lim olishiga imkoniyat yaratadigan bir ta’lim tizimidir.Ma’lumki inklyuziv ta’lim sharoitida bola sog‘lom tengdoshlari orasida bo‘lib oiladanajralmagan xolda ta’lim- tarbiya olishga muyassar bo‘ladi. Inklyuziv ta’lim mazmuni va mohiyati. Inklyuziv ta’lim (ingliz tilidan olingan bo‘lib, inclusive, inclusion– uyg‘unlashmoq, uyg‘unlashtirish, qamrab olmoq, qamrab olish ma’nolarini bildiradi) nogiron va sog‘lom bolalar o‘rtasidagi tusiqlarni (diskriminasiyani) bartaraf etish, maxsus ta’limga muxtoj bolalar, (ayrim sabablarga ko‘ra nogiron bo‘lgan) o‘smirlar rivojlanishida uchraydigan nuqsonlar yoki iktisodiy qiyinchiliklardan qat’iy nazar ijtimoiy hayotga moslashtirishga yo‘naltirilgan umumta’lim jarayoniga qo‘shishni ifodalovchi ta’lim tizimidir. Inklyuziv ta’limning siyosati turlixil extiyojli bolalarni ta’lim olishini qo‘llpaydi, va yutuqga erishishiga yordam beradi hamda yaxshi xayot qurishiga imkon yaratadi. Inklyuziv ta’lim bu davlat siyosati bo‘lib nogironligi yoki boshqa sabablar tufayli maxsus yordamga muxtoj, tarbiyasi og‘ir, еtim bolalar, og‘ir kasallangan bolalar va yoshlar uchun moslashuvchan va individuallashgan yordam tizimidir va barcha bolalarni teng ko‘rishni ko‘zda tutadigan ta’lim. Ya’ni millati, irqi, tanasining rangi, ijtimoi kelib chiqishi, oilasining jamiyatda tutgan o‘rni, manbai, moddiy va ma’naviy axvoli, jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida kamchiligi bo‘lishidan qatiy nazar barcha bolalarni teng ko‘rish, ulardagi har qanday imkoniyatni qadrlash, rivojlantirishni ko‘zda tutadigan ta’limdir. Adabiyotlar taxlili va metodologiyasi.Inklyuziv ta’lim turli extiyojlarni qondirishga qaratilgan ixcham turdagi dars berishga yondashadigan ta’limni ishlab chiqishni amalga oshiradi. Agarda inklyuziv ta’limni tadbiq etishda dars berish, o‘qitish bir muncha samarali va unumli bo‘lsa unda nafaqat imkoniyati cheklangan bolalar balki barcha bolalar yutadi. Inklyuziv ta’lim maktablari bolalarning bilim olish uchun shaxsiy huquqlarini himoyalaydi (vaxolangki ular Выпуск журнала №-28 Часть–1_Июнь –2025 388 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT uqitilmasaham). Bunday yondashuv diskriminasiyani bartaraf etadi, kamaytiradi chunki bolalar bir-birlari bilan muloqot qilish jarayonida uzlarining o‘qitilish jarayonida turli extiyojlarga ega individum ekanliklarini anglaydilar. Sharqning mashxur allomalari Ibn Sino, Imom Buxoriy, Abu Nasr Farobiy, Alisher Navoiy, Abdulla Avloniylarning tarbiyaning maqsadlari har bir bola shaxsining rivojlanishiga ta’limning ta’siri to‘g‘risidagi qarashlari inklyuziv talim rivojlanishining metodologik bazasi xisoblanadi. Juda uzoq vaqt davomida maxsus yordamga muhtoj bolalarni umumta’lim muassasalariga nisbatan maxsus segregasion ta’lim muassasalarida ta’lim tarbiya berish samarali deb hisoblanib kelindi. 1970-1980 yillarga kelib jahon miqiyosida insonparvarlik va kamsitishlarga yo‘l qo‘ymaslik g‘oyasining ilgari surilishi maxsus ehtiyojli bolalarga e’tiborning yanada yaxshilanishiga olib keldi. Imkoniyati cheklangan bolalar ta’lim tarbiyasi masalasi bugungi kunda eng dolzarb masalalar sirasiga aylanib bormoqda. Maxsus ta’lim, imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’lim tizimi sifatida rivojlangan. Ushbu ta’lim imkoniyati cheklangan bolalarning extiyojlarini umumta’lim muasasalarida qondirib bo‘lmaydi degan taxminlar asosida qurilgan. Maxsus ta’l