The agricultural sector of the economy of Uzbekistan and its basic concepts

Аннотация

The agricultural sector of the Uzbek economy is multi-stage and includes a number of sectors and industries. These include agriculture, food, processing industry and other sectors, as well as the agricultural market, agro-industrial complex, large enterprises. This sector requires a correct interpretation of industries and sectors at the level of management, the elimination of inconsistencies between their concepts, the expansion of research in these areas at a time of increasing international agro-industrial integration. With this in mind, this study analyzes the specifics of the concepts of the agricultural sector and offers a broad interpretation of their relationship, content and essence, and suggests ways to improve the organizational structure of this sector and related industries. Keywords: agrarian sector, agriculture, agro-industrial complex, agro market, forestry, fisheries, processing industry, agro cluster, cooperative. Кириш Ўзбекистон иқтисодиётининг барча тармоқлари, жумладан аграр соҳада ҳам янгиланиш, ривожланишнинг янги йўналишлари кенгаймоқда. Янги ўзгаришлар қишлоқ аҳолиси бандлиги ва даромадларини ошишига олиб келмоқда. Шу билан бир вақтда мамлакатимизда қабул қилинган аграр соҳа тармоқларини, шунингдек, қишлоқ хўжалигини узоқ муддатли ривожлантириш стратегияси [1], мамлакатимизда ер – сув, меҳнат, техника ва бошқа ресурслардан самарали фойдаланиш, агросаноат тармоқларига инвестициялар жалб этишини кучайтиришни талаб этмоқда. Айниқса бутун аграр сектор амалиётига янги кириб келаётган агрокластерларни ривожлантириш 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 195 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil ва кооператив муносабатларни қўллаб – қўвватлаш, ахборот – коммуникация технологиялари ҳамда бозор механизмларини илмий – назарий тушунча ва тамойилларини ҳаётга кенг жорий этиши зарур. Бу эса аграр сектор ва унинг узвий қисмлари ўртасида ўзаро муносибликни таъминлашдек мураккаб тадқикот ишларини бажаришни таъқозо этади. Шу билан бир вақтда ривожланган хорижий давлатларда илғор фан ва технологияларнинг мамлакатимизга кириб келиши аграр сектор тармоқлари ва мажмуаларини бошқаришга янгича ёндашув ва усулларни ишлаб чиқишни талаб этмоқда. Шу билан бир қаторда соҳада қўлланилаётган тушунча ва атамалар ўртасида ўзаро номувофиқликлар кузатилмоқда. Шуларни инобатга олган ҳолда мамлакатимиз аграр сектори ва у билан боғлиқ соҳалар ўртасидаги тушунчаларнинг илмий – амалий жиҳатдан таҳлил қилиш ва таққослаш ҳозирги даврда ўта долзарб муаммолар қаторига киради. Шуни ҳисобга олиб ушбу тадқиқотнинг асосий мақсади – хорижий тажрибалар асосида аграр секторнинг ҳозирги шаклланган таркибий тузилиши ва унинг асосий тушунчалари мазмун – моҳиятининг ўзаро мувофиқлигини илмий – амалий жиҳатдан тадқиқ этиш ҳисобланади. Тадқиқот методологияси Иқтисодиётнинг аграр секторини ва у билан ўзаро боғлиқ бўлган тармоқ ва соҳаларнинг илмий – назарий ва амалий асослари ҳамда ривожлантириш муаммоларига кўплаб хорижий ҳамда мамлакатимиз олимларининг тадқиқот ишлари бағишланган. Улардан Усачев И.Г., Павцов А.Г., Семеники В.А., Гончаренко И.Ю., Матюнина О.Ю., Газимагамедова Ф.Р. (Россия Федерацияси), Демьяненко С.И., Домбровский С.Ф., Мороз О., Маестра С.М., Черенко (Украина), Беркинов Б.Б., Қодиров А.М., Тошматов Р.Х., Авазхужаева А.М. ва бошқа олимларнинг ишларини кўрсатиш мумкин. Россия ФА академиги И.Г. Усачев раҳбарлигида [2] олиб борилган тадқикотларда Россия Федерацияси ва бошқа хорижий давлатларда қишлоқ хўжалигини барқарор ривожлантириш ва аграр сектор тармоқларини стратегик режалаштиришга ёндашув асосланган. Шунингдек, ушбу муаллифлар ишида қишлоқ хўжалигини иқтисодий тартибга солиш йўналишлари таҳлил қилинган ҳамда унинг ривожланиш тенденцияларига ва рақобатбардошлигига баҳо берилган. В.А.Семеникин ва бошқа муаллифлар илмий ишларида [3, 4] аграр иқтисодий назария самарадорлигини ошириш муаммолари ўрганилган. Ушбу тадқиқотларда ҳозирги замон иқтисодиёт фанида аграр иқтисодий назариянинг шаклланиши, мазмун – моҳияти, ўзига хос хусусиятлари, роли ва ўрни масалалари кўриб чиқилган. Муаллифлар иқтисодий назария ҳам фундаментал ҳам амалий фан сифатида аграр соҳа иқтисодиётнинг объектив қонуниятлари ҳамда жараёнларини ўрганувчи фан йўналиши эканлигини исботлашган. Тадқиқотчи И.Ю. Гончаренко тадқиқотларида [4], аграр секторнинг инновацион фаолиятини самарали бошқариш моделини шакллантиришнинг концептуал ва иституционал асослари таклиф этилган. О.Ю.Матюнина ишларида [5] эса ўз салоҳияти ўзига етарли минтақада агросаноат мажмуини ривожлантиришнинг стратегияси ишлаб чиқилган ва уни амалга оширишнинг ижтимоий – иқтисодий натижалари баҳоланган. Украиналик олим С.И.Демьяненконинг илмий тадқиқотларида [6] мамлакат аграр 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 196 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil секторини ривожланиш стратегияси кўриб чиқилган. Стратегиянинг мақсади сифатида қишлоқ хўжалигини узоқ вақт ва барқарор