ENDI ESHTISHIDA NUQSONI BOR BOLALAR HAM ESHITA OLADI

Аннотация

This article analyzes the historical development of the diagnosis of hearing loss in children, the evolution of diagnostic methods, and modern medical and practical approaches. Early detection of hearing loss is a crucial factor for the development and social integration of a child. The article covers the stages from ancient times to modern audiological technologies. Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 295 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Key words: hearing loss, audiometry, neonatal screening, cochlear implant. Eshitish qobilyati bolaning nutq,kognitiv va ijtimoiy rivojlanishida ro’l o’ynaydi.Jahon sog’liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko’ra,dunyoda har 1000 chaqaloqlardan taxminan 1-3nafari tug’ma eshitish nuqsoni bilan tug’iladi.Qadimgi jamiyatlarda eshitish nuqsoni ko’pincha aqli zaiflik bilan bog’langan.Biroq 16-asrda Ispaniyalik olim Pedro Ponce de Leon ilk bor kar bolalarni o’qitishga harakat qiladi.O’zimizning Turkiy davlatlarda qadimda eshitishida nuqsoni bo’lgan odamlardan podshox va amaldorlar uchun xizmat ko’rsatuvchi sifatida foydalanishgan.Sababi podshox va amaldorlar o’zaro suhbatlashayotganlarida ularning suhbatini bu xizmatchilar eshita olmas edilar va sirlaridan voqif bo’la olmas edilar.Qolaversa eshitishida nuqsoni bor bo’lgan insonlardan josus sifatida ham foydalanishgan.Chunki bunday insonlarni ko’rish analizatori yaxshi rivojlanganligi sababli ular masofadan turib ikki kishining suhbatini qiyinchiliksiz labdan o’qib bera olishgan.20-asrda audiometriya keng qo’llanila boshlandi.1950-1960-yillarda elektron audiometrlar yordamida eshitish darajasi aniq o’lchana boshlandi.1970- 1980-yillarda esa miya ustuni eshitish javobi (ABR)va otoakustik emissiyalar (OAE)orqali bolalarda obyektiv tashxis qo’yish mumkin bo’ladi.1990-yillardan boshlab ko’plab rivojlangan mamlakatlarda yangi tug’ilgan chaqaloqlarda eshitishni skrining qilish dasturlari yo’lga qo’yildi.Bu dastur eshitish nuqsonini hayotining dastlabki 6oyida aniqlash imkonini beradi,bu esa rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.1993-yildan boshlab AQSHda har bir yangi tug’ilgan chaqaloqlar eshitish tekshiruvlaridan o’tkazilishi belgilandi.Bu orqali tug’ma eshitish nuqsonlarni erta aniqlanib,reabilitatsiya erta boshlangan. 2000-yillarda eshitishida nuqsoni bo’lgan shaxslarning huquqlari e’tirof etildi. 1990-2000-yillarda o’zbekistonda maxsus korreksion maktablar kuchaytirildi.Masalan Toshkentdagi 101-sonli maxsus maktab internati.Eshitishida nuqsoni bo’lgan bolalar uchun logopedik va surdopedagogik xizmatlar yo’lga qo’yildi.Respublika ixtisoslashtirilgan otorinolaringologiya markazida koxlear implantatsiya bo’yicha ilk amaliyotlar o’tkazildi.Ba’zi hollarda xorijga implantatsiya uchun bolalar yuborilgan.2010-yildan boshlab davlat Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 296 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tomonidan eshitish apparatlari va implantatsiya jarayoni uchun kvotalar ajratila boshlandi. 2020-yil va undan keyin inklyuziv ta’lim bo’yicha davlat dasturlari joriy qilindi.Eshitish nuqsoni bo’lgan bolalarning umumiy o’quv maktablarida o’qishiga ruxsat berildi. Kasallik kelib chiqish davriga to’xtaladigan bo’lsak, asosiy uch davrga bo’linadi: 1)Perenatal-ya’ni tug’riqdan oldingi omillar. 2)Notal-tug’riq paytidagi omillar. 3)Postnatal-tug’riqdan keying omillar. Eshitish buzilishlari bolalarda turli infeksion kasalliklar oqibatida yuzaga keladi.Masalan:meningit,skormotika,otit,gripp kasalliklarini infeksion-yuqumli kasalliklar qatoriga kirishi mumkin.Eshitish buzilishlari ichki,o’rta,tashqi quloqlarni shikastlanishi natijasida yuzaga keladi.Ichki quloq va quloq nervi shikastlangan bo’lsa ko’p holatlarda karlik,agar o’rta quloq shikastlangan bo’lsa eshitish pasayishi kuzatiladi.Maktab davrida ovoz tassurotlarining yuqori chastotasi ham eshitish qobilyatini pasayishiga olib keladi.Bolada eshitish nuqsoni yuzaga kelishga xomiladorlikni noqulay davom etishi,onaning virusli kasalliklari ham muhim ro’l o’ynaydi.Eshitish buzilish sabablari eshitish sezgilarini tug’ma deformatsiyasi,eshitish nervining atrofi,ximik zaharlanish,tug’ish davridagi travmalar,mexanik travmalar,kuchli ovoz ta’sirotlarining akustik ta’siroti bo’lishi mumkin.Eshitishning qat’iy buzilishi burun va halqum (adenoid,xronik shamollash)kasalliklari natijasida ham kuzatiladi.Bu kasallik chaqaloqlik chog’ida jiddiy xavf soladi.Eshitish pasayishiga ta’sir qiluvchi omillar orasida ototopsik preporatlar asosan antibiotiklar muhim o’ringa egadir.Eshituv funksiyasi buzilishi asosan chaqaloqlik davrida ko’p uchraydi.L.V.Neyman eshitish buzilishlari 70%ni bolaning 2-3yoshlarida kuzatilishini e’tirof etib o’tadi.Bola hayotining keyingi yillarida eshitishni pasayishi ham kuzatiladi.Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni ta’lim-tarbiyasida qoldirilgan yillar,yuqori sinflarida kompensatsiya qilina olmaydi.Buzulishlarni bartaraf qilish uchun uzoq muddat,kuch talab etiladi.Ruxiy Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 297 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT rivojlanish jarayonida birlamch