Многокритериальная модель принятия решений для оценки приоритетности прямых иностранных инвестиций в Кашкадарьинской области

Аннотация

Through this study, the main factors and priorities of foreign direct investment in Kashkadarya region were analyzed using the analytic hierarchy process (AHP). According to the research results, the most important factors for foreign investors are the available raw materials, the effectiveness of institutional and legal reforms, the market size of the region, the availability and condition of infrastructure. In addition, industry sector was selected as a priority direction for attracting investment to Kashkadarya region. Keywords: analytic hierarchy process, foreign direct investment, foreign investors, consistency ratio, multi-criteria decision-making model. Кириш Қашқадарё вилоятининг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш таҳлили натижалари, иқтисодиётни ривожлантиришнинг долзарб муаммолари ва муҳим йўналишларидан келиб чиққан ҳолда, узоқ муддатли ривожланишнинг истиқболда бўлишини таъминлаш мақсадида вилоятнинг ҳар бир ҳудуди (шаҳар, туман) бўйича инвестицион сиёсатнинг стратегик устуворликлари тизимини ишлаб чиқиш талаб этилади. Хорижий инвестициялардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, ҳар бир ҳудуднинг салоҳиятидан келиб чиққан ҳолда жозибали инвестицион лойиҳаларни ишлаб чиқиш ва уларни мақсадли жойлаштириш муҳим вазифа ҳисобланади. Шундан келиб чиққан ҳолда, кўп мезонли қарорлар қабул қилиш моделининг иерархик таҳлил усули усули (ИТУ) ва ТОПСИС (Technique for Order of Preference by Similarity to Ideal 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 107 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil Solution) усулларини қўллаган ҳолда, хорижий инвесторларнинг қарор қабул қилишига таъсир кўрсатадиган омиллар ва инвестиция жалб қилинаётган соҳаларнинг устуворлигини аниқлаш мақсадга мувофиқ. Ушбу тизим орқали тузилмавий ўзгаришлар ва институционал янгиланишлар (рақобатнинг ривожланиши, мулк ҳуқуқи ва иқтисодий эркинлик муҳофазаси, инвестицион иқлим ва бизнес муҳитнинг яхшиланиши)га йўналтирилган фаол инвестицион фаолият кўзда тутилади. Шунингдек, вилоят ҳудудларининг ишлаб чиқариш омилларидан унумли ва самарали фойдаланиш, ишлаб чиқариш омиллари билан бир қаторда, иқтисодий ўсишнинг ички омилларининг ҳаракатга тушиши (умумий маҳсулдорлигининг ортиши, юқори технологик ишлаб чиқаришнинг ривожланиши, инновацион ривожланиш) ҳисобга олинади. Иқтисодиётнинг реал тармоқларида рақобатбардош, ички ва ташқи муҳитда қиёсий афзалликларга эга бўлган фаолият турларининг ортиши, вилоят иқтисодиётининг тадбиркорлик, ҳунармандчиликни ривожлантириш анъаналарини бойитган ҳолда жаҳон хўжалик муносабатларига чиқишига имкон беради. Бу ўз навбатида, рақобатбардош фаолият турларини ривожлантириш, cаноат, қишлоқ хўжалиги, хизмат кўрсатиш соҳаларида кластерларини яратишни таъминлайди. Пировардида, аҳоли турмуши сифатини ошириш, камбағаллик муаммоларини қисқартиришда жиддий силжишлар қайд этилади. Мавзуга оид адабиётлар шарҳи Иерархиялар таҳлили усули ва ТОПСИС методларидан якка ёки комбинициялашган ҳолда фойдаланиш орқали хорижий инвестициялар муаммолари бўйича кўплаб тадқиқотлар олиб борилган. Иқтисодчи олимлар Левари ва Ван томонидан хорижий инвестицияларни амалга оширадиган фирмалар фаолиятига кўрсатаётган омилларни баҳолаш ва инвестиция муқобил вариантларни тартиблаштириш (ранжирлаш) учун ИТУ ёрдамида методология ишлаб чиқилган [1]. Ушбу методология ТТХИ билан боғлиқ хатар (риск)лар ва ноаниқликларни турли мезонлар орқали баҳолаш ва мақбул вариантларни танлаш орқали фирманинг инвестиция киритиш бўйича қарор қабул қилиш жараёнига ёрдам беради. Иқтисодчи олимлар Абид ва Бахлул томонидан, ИТУ методларидан фойдаланган ҳолда 7 та Яқин Шарқ ва Шимолий Африка мамлакатларининг инвестицион жозибардорлиги баҳоланган [2]. Иқтисодчи олимлар Ли ва Шерали томонидан ИТУ ёрдамида Хитойнинг Туман дарёси атрофидаги ҳудудларнинг хорижий инвестициялар бўйича имкониятлари таҳлил қилинган [3]. Денг, Ван ва Йео томонидан ИТУ ва ТОПСИС ёрдамида Хитойдаги 4 та эркин савдо портларининг хорижий инвестициялар бўйича фаолияти баҳоланган [4]. Иқтисодчи олимлар Корхан ва Шахрамлар иккала усулдан фойдаланган ҳолда, АҚШ томонидан уч давр: инқирозгача (2004-2006 йиллар), инқироз ( 2007-2009) ва инқироздан кейинги (2010-2012 йиллар) даврларда 9 та ривожланган мамлакатларга киритилган ТТХИ ҳажмига таъсир этган омиллар таҳлил қилинган [5]. Иқтисодчи олимлар Ванг ва бошқ. томонидан ИТУ ва ТОПСИС усулари ёрдамида Вьетнам давлати учун “ўсиш нуқта”ларини белгилайдиган соҳалар учун хорижий инвестицияларни жалб қилиш бўйича зарур бўлган бўлган бир қатор омиллар баҳоланган [6]. 4/2020 (№ 00048) http://iqtisodiyot.tsue.uz 108 “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 4, iyul-avgust, 2020 yil Россиялик иқтисодчи олим Лобкова ТОПСИС усули ёрдамида томонидан ҳудудларни барқарор ривожлантиришда ижтимоий -иқтисодий мезонларнинг таъсири баҳоланган [7]. Аввалги тадқиқотларимизда, Қашқадарё вилоятининг иерархик таҳлил усули (ИТУ) ёрдамида вилоятнинг ҳар бир тумани (шаҳар) бўйича хорижий инвестицияларни жалб этиш