MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARDA RIVOJLANTIRUVCHI MARKAZLARNI TASHKIL ETISH

Аннотация

Zamonaviy maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar rivojlanishini har tomonlama ta'minlash bugungi kundagi dolzarb vazifalardan biridir. Ta'lim sifati, pedagogik jarayonning samaradorligi, bolaning psixofiziologik, ijtimoiy-emotsional, intellektual va nutqiy rivojlanishini rag‘batlantirishda rivojlantiruvchi markazlar tashkil etish muhim ahamiyat kasb etadi. Mavjud tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, ayrim tashkilotlarda rivojlantiruvchi markazlar yetarlicha ilmiy-metodik asosda tashkil etilmayapti, bu esa bolalarning individual qobiliyatlarini ochishda ma'lum to‘siqlarga sabab bo‘lmoqda. Tadqiqotda zamonaviy pedagogika, rivojlantiruvchi ta’lim konsepsiyasi, konstruktivizm, faoliyatga asoslangan yondashuvlar asos qilib olindi. Ishda sifatli kontent tahlili, kuzatuv, tajriba-sinov metodlari, shuningdek, ilg‘or xorijiy va milliy tajribalarni solishtirma tahlil qilish usullari qo‘llandi. Bolaning faoliyatga jalb qilinishi, mustaqil o‘rganishiga sharoit yaratish hamda har bir rivojlantiruvchi markazda predmetlararo integratsiyani yo‘lga qo‘yish tamoyillari asosiy metodologik mezon sifatida qaralgan. Kalit so‘zlar: rivojlantiruvchi markaz, maktabgacha ta’lim, faoliyatga asoslangan yondashuv, pedagogik muhit, bola rivojlanishi, metodik asos. Kirish. Maktabgacha ta’lim muassasalarida rivojlantiruvchi markazlar – bu bola shaxsining har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiluvchi, erkin va mustaqil izlanishga undovchi, ijodiy faoliyatni rag‘batlantiruvchi maxsus muhit sifatida qaraladi. Tadqiqot obyekti sifatida 3–7 yoshli maktabgacha yoshdagi bolalarning kognitiv, nutqiy, mantiqiy va estetik rivojlanish jarayonlariga ta’sir etuvchi rivojlantiruvchi muhitlar, ya’ni ta’limiy markazlar tizimi belgilandi. Markaziy Выпуск журнала №-28 Часть–3_Июнь –2025 15 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tushuncha – “rivojlantiruvchi muhit” – V.V. Davydov, L.S. Vygotskiy va R.M. Granovskayaning psixologik-pedagogik tadqiqotlarida asosiy nazariy kontsept sifatida qayd etiladi. Jumladan, Vygotskiy ta’kidlaganidek, bola rivojida yaqin taraqqiyot zonasi doirasida ta’sirchan muhitning mavjudligi asosiy omil hisoblanadi1. So‘nggi yillarda o‘tkazilgan tadqiqotlar (T.S. Komarova, N.E. Veraksa, O.A. Solovyeva va boshqalar) maktabgacha ta’limda rivojlantiruvchi markazlarni tizimli tashkil etish orqali bola ijodkorligi, mustaqilligi va motivatsiyasini yuksaltirish mumkinligini asoslaydi. Milliy tadqiqotlarda esa bu boradagi metodik yondashuvlar yetarlicha tizimlashtirilmagani, ayniqsa, hududlar kesimida farqlilik mavjudligi aniqlangan2. Bugungi kunda ko‘plab maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rivojlantiruvchi markazlar nomigagina mavjud, ularning faoliyati tizimli ravishda tashkil etilmagan yoki an’anaviy didaktik burchaklar ko‘rinishida qolmoqda. Rivojlantiruvchi markazlar samarali tashkil etilmagani sababli bolalarning individual intellektual va ijtimoiy-emotsional rivojlanishida muayyan bo‘shliqlar kuzatiladi. Boshqa tomondan, ayrim pedagoglar ushbu markazlarning samaradorligiga nisbatan skeptik yondashib, bu faqatgina jihozlash bilan cheklanishi mumkin degan qarashni ilgari suradilar. Aslida esa, rivojlantiruvchi markazlar nafaqat fizik makon, balki bola faoliyatini ijodiy boshqarishga yo‘naltirilgan metodik tizimni ham o‘z ichiga olishi zarur (Veraksa N.E., 2019). An’anaviy yondashuvda esa bolalar faolligini cheklovchi, ko‘proq o‘qituvchining nazorati ostida bo‘ladigan jarayonlar ustuvor bo‘lib kelmoqda. Shu nuqtai nazardan, mavjud metodik darslik va tavsiyalarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, rivojlantiruvchi markazlar tashkiloti uchun yagona tizimli yondashuv, baholash mezonlari, pedagogik ko‘nikmalar va ijtimoiy-psixologik mexanizmlar yetarlicha ishlab chiqilmagan. Ushbu tadqiqotning maqsadi – maktabgacha ta’lim tashkilotlarida rivojlantiruvchi markazlarni samarali tashkil etishning ilmiy-nazariy asoslarini aniqlash hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlar qo‘llandi: – mavjud hujjat va metodik qo‘llanmalar tahlili; 1 Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. — М.: Педагогика, 1984. 2 Karimova M. Maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish metodikasi. — Toshkent: Fan, 2021. Выпуск журнала №-28 Часть–3_Июнь –2025 16 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT – pedagoglar, psixologlar va ota-onalar bilan suhbatlar; – maktabgacha ta’lim muassasalarida kuzatuv va tajriba-sinov ishlari. Tajriba-sinov ishlari 2024–2025 yillar mobaynida Farg‘ona va Samarqand viloyatlaridagi 6 ta MTMda olib borildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, rivojlantiruvchi markazlar (nutqiy rivojlanish, konstruktorlik, ekologik, ijtimoiy-ma’naviy, matematik-logik va badiiy-estetik yo‘nalishlarda) joriy etilgan guruhlar bolalarining nutq boyligi 27%, mustaqil faoliyat ko‘rsatkichlari 35% va muloqot madaniyati 31% ga yaxshilandi. Tadqiqot jarayonida muhim ilmiy yangilik sifatida rivojlantiruvchi markazlarni tashkil etishda bolalarning shaxsiy rivojlanish trayektoriyasiga asoslangan individual yondashuv kon