QISQA MASOFAGA YUGURUVCHI O'SMIRLARNI YILLIK TAYYORGARLIK MASHG'ULOTLARINI TAQSIMLANISHI

Аннотация

Mazkur maqolada qisqa masofaga yuguruvchi oʻsmir sportchilarni yillik tayyorgarlik jarayonini samarali tashkil etish va bosqichma- bosqich mashg‘ulot yuklamalarini taqsimlashning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Yillik mashgʻulotlar tuzilmasi, ularning tsikllar asosida tashkil etilishi, yosh sportchilarning jismoniy va psixologik rivojlanish xususiyatlariga mos metodik yondashuvlar asosida rejalashtirishning ahamiyati tahlil etiladi. Ilmiy-adabiy manbalar asosida yondashuvlar solishtirilib, tajriba asosida mashgʻulot natijalari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Qisqa masofa, yugurish, oʻsmir sportchilar, yillik tayyorgarlik, mashgʻulot yuklamasi, bosqichli tayyorgarlik, sport pedagogikasi, rejalashtirish. Sport mashgʻulotlarining muvaffaqiyati doimiylik, ilmiy asoslanganlik va individual yondashuvga bogʻliq. Ayniqsa, oʻsmirlik davrida jismoniy va fiziologik oʻzgarishlar yuqori darajada kechadi, bu esa sport mashgʻulotlarini yillik reja asosida to‘g‘ri taqsimlash zaruratini yuzaga keltiradi. Qisqa masofaga yugurish (100 m, 200 m, 400 m) yuqori darajadagi portlovchi kuch, tezlik, harakatni boshqarish va koordinatsiyani talab qiladi. Shu sababli yillik tayyorgarlik mashgʻulotlarini bosqichlarga bo‘lib rejalashtirish orqali oʻsmir sportchilar salohiyatini oshirish mumkin. O‘smirlar uchun qisqa masofaga yugurish bo‘yicha yillik tayyorgarlik mashg‘ulotlari taqsimoti sportchining yoshi, tajribasi va musobaqa taqvimiga qarab Выпуск журнала №-28 Часть–3_Июнь –2025 52 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tuziladi. Quyida umumiy yillik tsiklning taqsimoti keltiriladi, bu odatda uch asosiy bosqichga bo‘linadi: tayyorgarlik, musobaqa va o‘tish davri. Tayyorgarlik davri (umumiy va maxsus tayyorgarlik, 4-6 oy, masalan, oktyabr-mart) - Maqsad: Umumiy jismoniy tayyorgarlikni oshirish, texnikani takomillashtirish va musobaqalarga asos yaratish. - Mashg‘ulotlar tarkibi: - Umumiy jismoniy tayyorgarlik (70-80%): - Aerobik chidamlilik: uzoq masofaga sekin yugurish (5-10 km). - Kuch mashqlari: oyoq, bel va qorin mushaklarini mustahkamlash (og‘irlik bilan yoki tana vazni bilan mashqlar). - Moslashuvchanlik va koordinatsiya: stretching, gimnastika, muvozanat mashqlari. - Maxsus tayyorgarlik (20-30%): - Start texnikasi: past startdan chiqish, start bloklarida mashqlar. - Tezlik mashqlari: 30-60 m masofada qisqa sprintlar, akseleratsiya. - Texnika: qadam chastotasi va uzunligini oshirish, qo‘l harakati. - Haftalik rejim: - 5-6 kun mashg‘ulot, 1-2 kun dam olish. - Kuniga 1-2 soat, intensivlik o‘rtacha. Musobaqa davri (3-4 oy, masalan, aprel-iyul) - Maqsad: Maksimal tezlik va raqobatbardoshlikni rivojlantirish, musobaqalarda eng yuqori natija ko‘rsatish. - Mashg‘ulotlar tarkibi: - Maxsus tayyorgarlik (60-70%): - Intervallik yugurish: 100-200 m masofalarda takroriy sprintlar (masalan, 6x100 m, 2-3 daqiqa dam bilan). - Tezlik-chidamlilik: 150-300 m masofalarda o‘rtacha intensivlikda yugurish. Выпуск журнала №-28 Часть–3_Июнь –2025 53 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT - Musobaqa simulyatsiyasi: 60 m, 100 m yoki 200 m masofalarda to‘liq tezlikda yugurish. - Umumiy tayyorgarlik (20-30%): - Engil kuch mashqlari va moslashuvchanlikni saqlash. - Aerobik mashqlar hajmi kamayadi. - Haftalik rejim: - 4-5 kun intensiv mashg‘ulot, 1-2 musobaqa yoki engil mashq. - Dam olish kunlari musobaqalar orasida muhim. O‘tish davri (1-2 oy, masalan, avgust-sentyabr) - Maqsad: Jismoniy va psixologik tiklanish, keyingi tsiklga tayyorgarlik. - Mashg‘ulotlar tarkibi: - Faol dam olish: yengil yugurish, suzish, velosiped haydash. - O‘yin sport turlari: futbol, basketbol yoki voleybol kabi jamoaviy sport. - Minimal intensivlikdagi moslashuvchanlik va engil kuch mashqlari. - Haftalik rejim: - 2-3 kun engil mashg‘ulot, 4-5 kun dam olish yoki erkin faoliyat. Muhim eslatmalar: - Individual yondashuv: Har bir o‘smirning jismoniy holati, yoshi va maqsadlariga qarab mashg‘ulot rejasi moslashtiriladi. - Texnika: Qisqa masofaga yugurishda start, akseleratsiya va marraga kirish texnikasi doimiy ravishda takomillashtiriladi. - Mashg‘ulot hajmi: O‘smirlar uchun ortiqcha yuklamadan qochish muhim, chunki bu jarohatlarga olib kelishi mumkin. - Musobaqa taqvimi: Yil davomida 8-12 ta muhim musobaqa rejalashtiriladi, qolganlari tayyorgarlik sifatida ishlatiladi. Yillik tayyorgarlikni bosqichma-bosqich rejalashtirish usuli oʻsmir sportchilar salohiyatini to‘g‘ri shakllantirishda samarali bo‘ldi. Bunda har bir bosqichga qo‘yilgan maqsadlar aniqligi va yuklamalarning yoshga mos ravishda taqsimlanishi muhim ahamiyat kasb etdi. Tajriba shuni ko‘rsatdiki, sportchilarning individual xususiyatlari – masalan, jismoniy holati, reaksiya va psixologik tayyorgarligi – yillik Выпуск журнала №-28 Часть–3_Июнь –2025 54 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT mashg‘ulot mazmuniga ta’sir qiladi. Shu sababli yillik rejalashtirishni universal emas, balki shaxsiylashtirilgan yondashuv asosida amalga oshirish tavsiya etiladi. Xulosa Oʻsmir qisqa masofa yuguruvchilarining yillik tayyorgarligi bosqichlarga bo‘lingan