MUSTAQILLIK DAVRIDA O‘ZBEK TANQIDCHILIGI: SHARAFIDDINOV MAKTABINING YANGICHA YONDOSHUVLARI

Аннотация

Ushbu ilmiy maqolada mustaqillik davrida o‘zbek adabiy tanqidchiligi taraqqiyoti, uning shakllanishi va rivojida Ozod Sharafiddinov ijodining tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Xususan, muallif tomonidan yaratilgan adabiy-tanqidiy yondashuvlar, estetik qarashlar va ijtimoiy-ma’naviy masalalarga bo‘lgan noan’anaviy munosabat o‘rganiladi. Sharafiddinovning “Bir tilda gaplashaylik”, “Ijodni anglash baxti” kabi asarlari orqali milliy tanqidchilikda shakllangan yangi yondoshuvlar, ijtimoiy hayot, milliy g‘urur, tarixiy xotira, adabiyot va badiiy tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar tahlil markaziga olinadi. Maqolada tanqidchi sifatida uning mustaqillik davri o‘zbek adabiyotidagi mavqei, adabiy-tarixiy merosga bergan baholari, g‘oyaviy-estetik mezonlari chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, Sharafiddinov maktabining bugungi yosh tanqidchilarga ko‘rsatgan ta’siri ham ilmiy asosda ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: Ozod Sharafiddinov, mustaqillik davri, o‘zbek adabiy tanqidchiligi, estetik tafakkur, yangi yondoshuvlar, tanqid maktabi, adabiy meros, milliy g‘oya, badiiy tafakkur. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, adabiyot va tanqidchilik sohalarida tub burilishlar ro‘y berdi. Yangi tarixiy sharoitda adabiyot jamiyat hayotining muhim bir qismi sifatida qayta baholandi, ilgari taqiqlangan yoki bahsli deb hisoblangan ijodkorlarning asarlari qayta o‘rganila boshlandi, adabiy-tanqidiy qarashlar kengaydi va milliy qadriyatlar asosida yangicha yondashuvlar shakllandi. Bu davrda o‘zbek adabiy tanqidchiligi milliylik, tarixiylik, mustaqil tafakkur va erkin so‘zlash huquqiga tayangan holda o‘zining yangi bosqichiga ko‘tarildi. Ayniqsa, Ozod Sharafiddinov kabi yirik adabiyotshunos va tanqidchilarning faoliyati mustaqillik davri o‘zbek Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 217 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tanqidchiligining asosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi. U adabiy-tarixiy merosni chuqur o‘rgandi, mustaqillik ruhida tanqidchilikka yondashdi, yozuvchilar va o‘quvchilar o‘rtasida badiiy-estetik mushohadani rivojlantirdi. Sharafiddinovning asarlarida o‘zbek adabiyotining o‘ziga xosligi, xalqchiligi, ruhiy-axloqiy qadriyatlari keng yoritilgan bo‘lib, u mustaqillik mafkurasini adabiyot orqali xalq ongiga singdirishga harakat qilgan. Uning “Bir tilda gaplashaylik”, “Ijodni anglash baxti” kabi asarlari zamonaviy o‘zbek tanqidchiligida yangi adabiy-estetik mezonlar, tahliliy uslublar, erkin tafakkurga asoslangan yondashuvlarning shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Shu bois ushbu maqolada Sharafiddinov maktabining mustaqillik davridagi o‘zbek tanqidchiligi taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi, yangicha metodologiyasi va bugungi adabiyotshunoslikka ko‘rsatgan ta’siri ilmiy tahlil etiladi. Maqola doirasida Sharafiddinov maktabining shakllanishi, uning estetik-estetik yondashuvlari, zamonaviy adabiy jarayonlarga nisbatan bergan baholari va bu baholarning bugungi kun adabiy muhitiga ta’siri muhokama qilinadi. Shu orqali, mustaqillik sharoitida o‘zbek tanqidchilik maktabining rivoji va Ozod Sharafiddinovning bu jarayondagi yetakchi o‘rni ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Mustaqillik davrining ilk yillaridan boshlab O‘zbekiston adabiy muhitida yangicha jarayonlar boshlanib, ilgari to‘liq ochilmagan, siyosiy va mafkuraviy cheklovlar tufayli e’tibordan chetda qolgan adabiy hodisalar qayta ko‘rib chiqildi. Bu jarayonda tanqidchilik fani ham faol harakatga keldi. Ayniqsa, badiiy asarlarni tahlil qilishda erkin, zamonaviy, shu bilan birga milliy tafakkurga tayanadigan yondashuvlarga ehtiyoj kuchaydi. O‘zbek tanqidchiligida ana shunday yangicha metodik va estetik mezonlarni ishlab chiqqan, o‘z maktabini yaratgan yirik tanqidchi — Ozod Sharafiddinov bo‘ldi. Ozod Sharafiddinovning tanqidiy qarashlari, eng avvalo, adabiyotning inson qalbini tarbiyalaydigan, milliy o‘zlikni anglashga xizmat qiladigan kuch ekaniga bo‘lgan ishonchida namoyon bo‘ladi. U badiiy asarni tahlil qilishda faqat uning shakliy tuzilishiga emas, balki asarning ichki falsafasi, g‘oyaviy yo‘nalishi, xalq hayoti bilan bog‘liqligi, milliy qadriyatlarni qanday ifoda etganiga alohida e’tibor Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 218 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qaratdi. Bu jihatlar mustaqillik yillarida tanqidchilikda muhim ahamiyat kasb etib, aynan Sharafiddinov orqali keng ilmiy asosga ega bo‘ldi. Uning tanqidchilik faoliyatida asosiy e’tibor berilgan jihatlardan biri — badiiy tafakkur va tarixiy xotira o‘rtasidagi bog‘liqlikdir. O‘zbekiston mustaqil bo‘lgach, Cho‘lpon, Fitrat, Abdulla Qodiriy kabi jadid adiblarining merosi qayta ochila boshladi. Bu jarayonda Sharafiddinov o‘zining tahliliy, fikrli maqolalari orqali ushbu adiblar asarlarini chuqur, yangicha nigoh bilan o‘rganishga katta hissa qo‘shdi. Ayniqsa, Cho‘lpon haqidagi tadqiqotlari bugungi kunda adabiyotshunoslikda “Sharafiddinov nigohi” sifatida e’tirof etiladi. U Cho‘lponni nafaqat shoir va yozuvchi, balki milliy ong va mustaqil fikrning ramzi sifatida talqin qildi. Sharafiddinov yozganidek: “Cho‘lponning she’riyatida xal