INFLYATSIYA VA UNING TURLARI. INFLYATSIYA JARAYONLARINING SALBIY OQIBATLARI

Аннотация

Inflyatsiya - lotincha “inflatio” soʻzidan olingan boʻlib, “shishish”, “boʻrtish”, “koʻtarilish” degan ma’nolarni anglatib, mamlakatdagi tovar va xizmatlar bahosi umumiy darajasining oshishi (oʻsishi) tushuniladi. Narxlarning umumiy darajasi koʻtarilishi natijasida mamlakat pul birligi (milliy valyuta) xarid qobiliyatining pasayishi roʻy beradi. Bu esa oʻz navbatida, davlat pul birligining qadrsizlanishiga olib keladi. Kalit soʻzlar: Inflyatsiya, inflyatsiya turlari, dezinflyatsiya, giperinflyatsiya, deflyatsiya, stagflyatsiya, gipoinflyatsiya hamda talab va taklif inflyatsiyalari. Kirish. Inflyatsiya – bu iqtisodiyotda ma’lum vaqt oralig‘ida tovarlar va xizmatlar narxlari umumiy darajasining umumiy va barqaror o‘sishi, bu pulning xarid qobiliyatining pasayishiga olib keladi. Inflyatsiya foiz sifatida o‘lchanadi va odatda iste’mol narxlari indeksining (CPI) yoki ishlab chiqaruvchilar narxlari indeksining (PPI) yillik o‘zgarishi sifatida hisoblanadi. Oddiy qilib aytganda, inflyatsiya bir xil miqdordagi pulga vaqt o‘tishi bilan kamroq tovar va xizmatlar sotib olishi mumkinligini anglatadi. Inflyatsiyaning bir nechta ta’riflari mavjud: Pulning sotib olish qobiliyatining pasayishi: Bu inflyatsiyaning eng keng tarqalgan ta’rifidir. Pul massasining ko‘payishi: Ushbu ta’rif inflyatsiyaning oqibatlariga emas, balki uning sabablariga qaratilgan. Yalpi talab va yalpi taklif o‘rtasidagi tafovut: Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 339 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ushbu ta’rifda inflyatsiya yalpi talab yalpi taklifdan oshib ketganda sodir boʻlishini ta’kidlaydi. Inflyatsiyaning umumiy ta’rifi: Inflyatsiya iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlar narxlari darajasining umumiy o‘sishini tavsiflaydi. Bunga turli omillar sabab bo‘lishi mumkin, masalan, pul taklifining o‘sishi, tovarlar va xizmatlarga talab, ishlab chiqarish xarajatlari va boshqalar. Rivojlanayotgan mamlakatlarda inflyatsiya normal hisoblanadi, biroq inflyatsiyaning haddan tashqari yuqori sur’atlari aholining xarid qobiliyatini yo‘qotishi, iqtisodiyotdagi beqarorlik kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Xo'sh pulning qadrsizlanishi deganda nima tushuniladi? Pulning qadrsizlanishi deganda, bir xil miqdordagi pulga vaqti kelib kamroq boʻlgan tovar va xizmatlarni sotib olish, ya’ni sotib olinishi mumkin boʻlgan tovar va xizmatlar miqdorining vaqti kelib kamayishi tushuniladi. 1-rasm. Inflyatsiyaning tuzilishi. Misol uchun, yilning boshida 100 ming soʻmga sotib olish mumkin boʻlgan kundalik iste’moldagi tovar va xizmatlarning miqdori yilning oxiriga kelib kamayadi. Bu esa 100 ming soʻmga yilning oxirida yilning boshidagiga nisbatan xuddi oʻsha tovar va xizmatlarni kamroq miqdorda sotib olish demakdir. Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 340 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Inflyatsiyaning asosiy koʻrsatkichi boʻlib iste’mol narxlari indeksining ma’lum bir davrdagi oʻzgarishi hisoblanadi. Bugungi kunda har qanday darajadagi inflyatsiya salbiy jihatga ega degan fikr ommada mavjud boʻlib, aslini olganda inflyatsiyaning har qanday darajasi ham iqtisodiyot uchun zararli emas. Iqtisodiy oʻsish uchun kam foizli barqaror inflyatsiya bu tabiiy jarayon. Past darajadagi inflyatsiya iqtisodiyotda qoʻshimcha talab yaratishi orqali iqtisodiy oʻsishga turtki beradi. Inflyatsiyaning umuman yoʻq boʻlishi esa iqtisodiyotning oʻsish sur’atini pasaytirib yuborishi mumkin. Shiddatli inflyatsiya kelgusida yuqori inflyatsiyaga olib kelib, iqtisodiyotni izdan chiqarishi mumkin. Shu nuqtai nazardan past darajadagi barqaror inflyatsiya ijobiy hisoblanadi. Inflyatsiya shakllari va turlari: Yumshoq inflyatsiya: Narxlar darajasining o‘rtacha va barqaror o‘sishi, bu jiddiy iqtisodiy muammolarni keltirib chiqarmaydi va byudjetni rejalashtirishda osongina hisobga olinadi. Giperinflyatsiya: Narxlarning tez va nazoratsiz o‘sishiga olib keladigan inflyatsiyaning o‘ta yuqori sur’atlari ko‘pincha milliy valyutaga ishonchning pasayishi va iqtisodiyotdagi tartibsizliklar bilan birga keladi. Deflyatsiya: Deflyatsiya inflyatsiyaga qarama-qarshi hodisa bo‘lib, tovarlar va xizmatlar narxlari darajasi pasayadi. Deflyatsiyaga past talab, iqtisodiy tanazzul yoki texnologik o‘zgarishlar sabab bo‘lishi mumkin. Bu, shuningdek, iqtisodiyot uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, masalan, iste’molni kechiktirish va ishlab chiqarish va bandlikni yanada qisqartirish. Pul deflyatsiyasi: Pul deflyatsiyasi – bu pul birligining narx darajasining oshishi tufayli sotib olish qobiliyatini yoʻqotadigan hodisa. Выпуск журнала №-28 Часть–4_Июнь –2025 341 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Stagflyatsiya: Stagflyatsiya – bu inflyatsiya va iqtisodiy turg‘unlikning kombinatsiyasi bo‘lib, unda narxlar darajasi ko‘tariladi, lekin iqtisodiyot turg‘unlashadi yoki retsessiyada bo‘ladi. Giperinflyatsiya va giperaktivatsiya: Bular turli xil hodisalar. Giperinflyatsiya narx darajasining tez va boshqarib bo‘lmaydigan o‘sishini anglatadi, giperaktivatsiya esa bozorga yangi qimmatli qog‘ozlarning ortiqcha chiqarilishini an