Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
JADIDLAR HARAKATI VA MILLIY UYG‘ONISHNING ILDIZLARI
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Современное образование и развитие · 2025
Аннотация
Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidlar harakatining tarixiy, siyosiy va madaniy ildizlari tahlil qilinadi. Harakatning Turkiston jamiyatidagi ijtimoiy-ma'rifiy uyg‘onishga qo‘shgan hissasi ochib beriladi. Tadqiqotda tarixiy manbalar va zamonaviy ilmiy qarashlar asosida jadidchilik harakatining milliy uyg‘onish jarayonidagi o‘rni yoritilgan. Kalit so‘zlar: jadidchilik, milliy uyg‘onish, ma’rifatparvarlik, islohot, madaniy meros. Introduction (Kirish) XIX asrning ikkinchi yarmida Turkiston mintaqasida ro‘y bergan siyosiy, madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlar mahalliy ziyolilarni yangi yo‘nalishdagi tafakkurga yetakladi. Rossiya imperiyasining istilochilik siyosati, zamonaviy ilm-fan taraqqiyoti va islom dunyosidagi islohotchilik harakatlari ta’sirida O‘rta Osiyoda jadidchilik deb atalgan ma’rifiy harakat shakllandi. Jadidlar jamiyatni uyg‘otish, milliy o‘zlikni anglash, zamonaviy bilimlarni targ‘ib etish orqali Turkistonning kelajagini ta’minlashga intildilar. Ushbu maqolada jadidchilik harakatining ildizlari, shakllanish sabablari va milliy uyg‘onishdagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Jadidchilik harakati nafaqat Turkiston, balki butun musulmon sharqida boshlangan yangilanish, ma’rifat va taraqqiyot harakatining bir bo‘lagi bo‘lib, uning ildizlari XIX asrning o‘rtalariga, xususan, Ismoil Gasprinskiyning faoliyatiga borib taqaladi. "Tilde, fikrda, ishda birlik" shiori ostida u boshlagan faoliyat Turkistondagi ilg‘or ziyolilar orasida katta ta’sir uyg‘otdi. Bu ziyolilar mustamlaka siyosati ostida ezilayotgan xalqni uyg‘otish uchun yangi ta’lim tizimini joriy etish, matbuotni Выпуск журнала №-28 Часть–5_Июнь –2025 165 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT rivojlantirish, ayollar erkinligini qo‘llab-quvvatlash kabi muhim masalalarni ko‘tarib chiqdilar. Bu jarayonlar natijasida shakllangan jadidchilik harakati xalq orasida yangicha dunyoqarash, erkin fikrlash, ilmga chanqoqlik va zamonaviylikni qadrlash g‘oyalarini yoydi. Milliy uyg‘onish aynan shu harakat orqali shakllandi va Turkiston xalqining keyingi siyosiy va madaniy taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Methodology (Metodologiya) Tadqiqot tarixiy-taqqoslama va tizimli yondashuv asosida olib borildi. Jadidchilik harakati bo‘yicha mavjud tarixiy manbalar, jadid adabiyoti, ularning nashrlari (masalan, "Taraqqiy", "Shuhrat", "Sadoyi Turkiston") hamda zamonaviy tarixchilar (Xasanboy Do‘stmuhammad, Bahodir Karim, Anvar Murodov va boshqalar) tomonidan yozilgan asarlar tahlil qilindi. Shuningdek, ijtimoiy-siyosiy kontekst va u davrdagi xalqning ahvoli, diniy-ma’rifiy holati ham e’tiborga olindi. Tadqiqot davomida qator birlamchi manbalar, jumladan, 1906–1917 yillarda faoliyat yuritgan "Taraqqiy", "Shuhrat", "Sadoyi Turkiston" singari jadid matbuot nashrlari tahlil qilindi. Ulardagi maqolalar vositasida jadidlar qanday g‘oya va maqsadlar yo‘lida kurash olib borganliklari aniqlashtirildi. Yana bir muhim uslubiy yondashuv – jadidchilik harakatining geosiyosiy kontekstda o‘rganilishidir. Jumladan, Rossiya imperiyasi siyosatining Turkiston o‘lkasida qanday ijtimoiy va ma’naviy muhit yaratgani tahlil qilinib, jadidlarning bu muhitga bo‘lgan munosabati ochib berildi. Shuningdek, madaniy antropologiya nuqtayi nazaridan qadimgi Turkiston xalqining an’anaviy hayot tarzidagi o‘zgarishlar, ta’lim tizimining evolyutsiyasi va diniy qadriyatlarning zamonaviylik bilan qanday muvozanatlashtirilgani o‘rganildi. Yozma manbalardan tashqari, tarixiy xotiralar, tarjimai hollar hamda ilmiy-nazariy izohlar muhim metodik asos bo‘lib xizmat qildi. Results (Natijalar) Tadqiqot davomida quyidagi muhim natijalarga erishildi: Jadidchilik harakati Turkiston mintaqasida Rossiya mustamlakachiligi davrida milliy o‘zlikni saqlash va uyg‘otish vositasi bo‘lgan. Выпуск журнала №-28 Часть–5_Июнь –2025 166 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Harakatning asosiy maqsadi – xalqni ilmga, taraqqiyotga chorlash, eski usuldagi madrasalarning o‘rniga yangi usuldagi maktablar tashkil qilish bo‘lgan. Jadid ziyolilari (Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Ismoil Gasprinskiy va boshqalar) milliy uyg‘onishning poydevorini yaratgan. Ularning asarlari va faoliyati jamiyatda ma’rifatli, zamonaviy tafakkurli avlodni shakllantirishga xizmat qilgan. Jadidlar o‘z faoliyatida islomiy qadriyatlarni zamonaviy dunyoqarash bilan uyg‘unlashtirishga intilganlar. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, jadidlar faoliyati Turkiston jamiyatining har bir qatlamiga ma’rifatparvarlik g‘oyalarini olib kirishga xizmat qilgan. Jumladan: Ta’lim sohasida: eski maktab-madrasalarning o‘rnini yangi usuldagi, ya’ni darslikka asoslangan, dars jadvali va rejalashtirilgan o‘qitish tizimi egallay boshladi. Bu tizim orqali savodli, dunyoqarashi keng yosh avlod yetishib chiqdi. Ayollar huquqlari masalasida: jadidlar orasida ayollarni ilmli bo‘lishi kerakligi, ularning jamiyatdagi o‘rni muhimligi haqida ilg‘or fikrlar ilgari surildi. Ayniqsa, Avloniy va Behbudiy o‘z asarlarida ayollar savodxonl
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidlar harakatining tarixiy, siyosiy va madaniy ildizlari tahlil qilinadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllangan jadidlar harakatining tarixiy, siyosiy va madaniy ildizlari tahlil qilinadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- ma’rifatparvarlik, madaniy meros., milliy uyg‘onish, jadidchilik, islohot
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025