IJTIMOIY TARMOQLAR YOSHLAR XULQ-ATVORINI SHAKLLANTIRUVCHI OMIL SIFATIDA

Аннотация

Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy raqamli muhitning ajralmas qismiga aylangan ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar xulq-atvoriga ko‘rsatadigan ta’siri sotsiologik va psixologik jihatdan chuqur tahlil qilinadi. Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, global axborot oqimi sharoitida yosh avlodning ongini shakllantirishda ijtimoiy tarmoqlar muhim rol o‘ynayotganida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotda yoshlar xulq-atvorining asosiy ko‘rsatkichlari (axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy me’yorlarga munosabat, shaxsiy identitet, taqlid, o‘ziga baho berish va boshqalar) ijtimoiy tarmoqdagi faoliyat bilan qanday bog‘liq ekani o‘rganilgan. Maqolada Bandura, Giddens, Castells, Bauman kabi olimlarning ijtimoiy ta’sir va kommunikatsiya nazariyalariga tayanilgan holda, ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar ongida virtual va real haqiqat o‘rtasidagi farqlarni yo‘q qilayotgani ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, yoshlarning axborotni qabul qilish darajasi, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari, virtual ijtimoiy solishtirish (masalan, mukammallik sindromi, FOMO) kabi hodisalarning salbiy oqibatlari ko‘rsatib beriladi. Maqolada O‘zbekiston yoshlari orasida olib borilgan kuzatuvlar va empirik misollar orqali ijtimoiy tarmoqlarning milliy mentalitet, tarbiya va axloqiy immunitetga ko‘rsatadigan ijobiy va salbiy ta’siri amaliy jihatdan tahlil etilgan. Natijada, muallif tomonidan ijtimoiy tarmoqlarda yoshlarning ongli ishtirokini rag‘batlantirish, media savodxonlikni oshirish, va raqamli madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha aniq takliflar ilgari suriladi. Выпуск журнала №-28 Часть–5_Июнь –2025 405 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Mazkur tadqiqot yoshlar bilan ishlovchi mutaxassislar, sotsiologlar, psixologlar hamda pedagoglar uchun amaliy va nazariy ahamiyatga ega bo‘lib, ijtimoiy tarmoq fenomenini chuqur tushunishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy tarmoqlar, yoshlar xulq-atvori, sotsiologik ta’sir, axloqiy qadriyatlar, virtual realilik, FOMO sindromi, media savodxonlik, raqamli madaniyat, ijtimoiy solishtirish, axloqiy immunitet, ijtimoiy ta’sir nazariyalari, yoshlarning identiteti, psixologik ta’sir, trendlar, kommunikatsiya, taqlid mexanizmi, raqamli tarbiya. Bugungi global informatsion jamiyatda yoshlarning hayot tarziga kuchli ta’sir ko‘rsatayotgan ijtimoiy tarmoqlar tobora dolzarb mavzuga aylanmoqda. Facebook, Instagram, TikTok, Telegram kabi platformalar nafaqat muloqot vositasi, balki xulq-atvor, qadriyatlar, hatto shaxsiy tanlovlarga ham bevosita ta’sir ko‘rsatuvchi omillarga aylandi. Ayniqsa, yoshlar orasida virtual dunyo bilan real hayot o‘rtasidagi chegaralar tobora noaniq bo‘lib bormoqda. Shu sababli ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar xulq-atvoriga ko‘rsatadigan sotsiologik va psixologik ta’sirlari tizimli tarzda o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi – ijtimoiy tarmoqlar yoshlar axloqiy-psixologik xulq-atvorining shakllanishida qanday rol o‘ynayotganini tahlil qilish, mavjud xavf va imkoniyatlarni aniqlashdir. Ijtimoiy tarmoqlar sotsiologiyada kommunikatsiya vositasi sifatida qaraladi. Castell’s (2000) ning “Axborot jamiyati” nazariyasiga ko‘ra, zamonaviy insonlar tarmoq orqali ong shakllantiradi. Giddens esa “strukturatsiya nazariyasi”da shaxs va ijtimoiy tizim o‘zaro bog‘liq ekanini asoslaydi. Ayniqsa, Bandura tomonidan ilgari surilgan “ijtimoiy o‘rganish nazariyasi” (social learning theory) ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar boshqalarga taqlid qilish, xulqiy model olish imkoniga ega bo‘lishini ta’kidlaydi. Yoshlar – hali shaxsiy identiteti to‘liq shakllanmagan, tashqi ta’sirlarga ochiq qatlamdir. Shu bois virtual makonda ko‘rilgan kontentlar, ko‘p kuzatuvchili “influencer”lar, “trend” va “challenge”lar yoshlarning ongiga ongli yoki ongsiz ravishda ta’sir qiladi. Bu esa ularning dunyoqarashi, xulqiy orientatsiyasi va ijtimoiy moslashuv darajasini belgilab beradi. Выпуск журнала №-28 Часть–5_Июнь –2025 406 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar xulq-atvoriga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatadi. Avvalo, ular axloqiy qadriyatlarga bevosita ta’sir etadi. Masalan, senzurasiz kontent, zo‘ravonlik yoki haddan tashqari ochiq-oshkora videolar orqali yoshlar or- nomus, madaniyat, va hayoli tozalik kabi qadriyatlardan uzoqlashishi mumkin. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar ijtimoiy solishtirish va “ideal hayot” sindromini kuchaytiradi. Ko‘pchilik mashhur bloggerlarning yashash tarzi, tashqi ko‘rinishi yoki yutuqlari bilan o‘zini solishtirib, o‘zini yetarsiz deb his qilish holatlari (FOMO – Fear of Missing Out) kuzatilmoqda. Yana bir ta’sir – ijtimoiy izolyatsiya. Virtual muloqot kuchaygani sari yoshlar real hayotda muloqot qilish ko‘nikmalaridan uzoqlashmoqda. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlar ayrim yoshlarni radikal mafkuraviy oqimlarga jalb qilish vositasi sifatida ham ishlatilmoqda. Bu esa yoshlarning ongli tanlov qilish qobiliyatiga tahdid tug‘diradi. O‘zbekiston yoshlari orasida olib borilgan so‘rovnomalar va kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, 14-25 yosh oralig‘idagi foydalanuvchilarning katta qismi ijtimoiy tarmoqlarda har kuni kamida 3-4 s