IMMUNITET — TANA QALQONI

Аннотация

Mazkur maqolada immunitet tushunchasi, uning turlari, ishlash mexanizmi, vaksinalarning roli va immunitetni mustahkamlash yo‘llari haqida keng qamrovli ma’lumot berilgan. Shuningdek, immunitetning zaiflashishi oqibatlari va sog‘lom turmush tarzining ahamiyati ilmiy asosda yoritilgan. Kalit so‘zlar:Immunitet ,Leukotsit, Vaksina, Antitanacha, Orttirilgan immunitet,Faol va passiv immunitet, Vaksinatsiya, Sog‘lom turmush Inson tanasi doimiy ravishda millionlab mikroskopik tahdidlarga duch keladi: viruslar, bakteriyalar, zamburug‘lar, parazitlar... Ammo organizmda ularning barchasiga qarshi kurasha oladigan ajoyib tizim mavjud — immunitet tizimi. Immunitet — bu organizmning chetdan kirib kelgan yot jismlarga, kasallik qo‘zg‘atuvchilarga (virus, bakteriya, toksin) qarshi kurashish qobiliyatidir. Bu himoya tizimi tanani sog‘lom saqlaydi, yaralarning bitishiga yordam beradi va infeksiyalarning oldini oladi. Immunitet so‘zi lotincha “immunitas” — “ozod bo‘lish” degan ma’noni bildiradi. Ya’ni, bu tizim insonni kasallikdan ozod qiluvchi ichki kuchdir. Immunitetning turlari Tabiiy (tug‘ma) immunitet – Odam tug‘ilgan paytdan mavjud bo‘ladi. Bu immunitet tez ishlaydi, lekin aniq yo‘naltirilmagan. – Misol: teri, shilliq pardalar, o‘pkadagi shilliq qoplama, o‘tkir yallig‘lanish reaksiyasi. Orttirilgan (qozonilgan) immunitet – Inson hayoti davomida kasallikni boshdan kechirgach yoki vaksinatsiya orqali Выпуск журнала №-28 Часть–6_Июнь –2025 36 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT hosil bo‘ladi. – Bu immunitet aniq dushmanga qarshi ishlaydi va “xotira”ga ega. Faol immunitet – Kasallikdan keyin yoki emlash orqali paydo bo‘ladi. U uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Passiv immunitet – Tayyor antitanachalar orqali beriladi (masalan, onadan chaqaloqqa, yoki zardob yuborilishi orqali). Immun tizimi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: Leukotsitlar (oq qon tanachalari): mikrob va viruslarni aniqlab, yo‘q qiladi. Limfotsitlar (T- va B-hujayralar): virusni eslab qoladi, maxsus antitanachalar ishlab chiqaradi. Timus, taloq, limfa tugunlari: immun hujayralarining “tayyorlov markazlari”. Antitanachalar: begona moddalarni aniqlab, ularni yo‘q qiluvchi maxsus oqsillar. Immunitet va vaksinatsiya Vaksina — zaiflashtirilgan yoki o‘ldirilgan mikroblar asosida tayyorlangan modda bo‘lib, u organizmga yuborilgach, sun’iy immunitet hosil qiladi. Masalan:Gripp vaksinasi ,COVID-19 vaksinalari ,Qizamiq, gepatit, difteriya, silga qarshi emlashlar Emlash orqali organizm o‘sha kasallikka nisbatan "tayyor" holatga keladi. Immunitetni mustahkamlash yo‘llari To‘g‘ri ovqatlanish (vitaminlarga boy oziq-ovqatlar: C, D, E vitaminlari) Sog‘lom uyqu va jismoniy faollik Stressni kamaytirish Gigiyenaga rioya qilish Emlash jadvaliga amal qilish Выпуск журнала №-28 Часть–6_Июнь –2025 37 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Immunitet pasaysa, organizm kasallikka tezroq chalinadi. Odam tez-tez shamollaydi, yaralar sekin bitadi, surunkali yallig‘lanishlar boshlanadi. Immunitet tanqisligi (masalan, OIV virusi natijasida) og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Albatta! Quyida siz uchun “Immunitet” mavzusiga oid qo‘shimcha ilmiy, amaliy va zamonaviy ma’lumotlarni batafsil tarzda taqdim etaman. Bu ma’lumotlar referat, prezentatsiya, maqola, test savollari yoki taqdimot uchun foydali bo‘ladi. Immunitet haqida chuqurroq ma’lumotlar 1. Immun tizimining asosiy organlari va hujayralari Organ / hujayra Vazifasi Barcha immun hujayralarning “ona fabrikasi”, u yerda Suyak iligi limfotsitlar hosil bo‘ladi. Timus (ko‘krak orti Limfotsitlarning "ta’lim markazi" – bu yerda T-limfotsitlar bez) yetiladi. Taloq Qon tozalash va immun hujayralarni faollashtirish organi. Mikroblarni to‘xtatadigan "filtrlar", bu yerda immun Limfa tugunlari hujayralar to‘planadi. T-limfotsitlar Virus yuqtirgan hujayralarni yo‘q qiladi. B-limfotsitlar Antitanachalarni ishlab chiqaradi. Bakteriyalarni yutib, yo‘q qiladi ("hujayraviy Makrofaglar politsiyachilar"). Immun javob bosqichlari Immun tizimi yot moddaga qanday javob beradi? Tanib olish – yot modda yoki mikrob tan olinadi. Faollashish – T- va B-hujayralar harakatga keladi. Huquqiy javob – antitanachalar ajralib chiqadi, mikroblar yo‘q qilinadi. Xotira bosqichi – organizm bu mikroblarni eslab qoladi va keyingi zarbada tezroq javob beradi. Vaksina va sun’iy immunitet Выпуск журнала №-28 Часть–6_Июнь –2025 38 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Vaksinalar organizmni kasallikka qarshi oldindan tayyorlab qo‘yadi. Bugungi kunda quyidagi turdagi vaksinalar mavjud: Vaksina turi Tavsifi Misollar Jonli zaiflashtirilgan Zaif mikroblar asosida Qizamiq, qoqshol, qizilcha O‘lik mikrob bo‘laklari O‘ldirilgan Gripp, gepatit A asosida Toksin asosli (toksoid) Mikrob toksinlari asosida Difteriya, qoqshol RNK asosli (yangi Pfizer, Moderna (COVID- Genetik axborot asosida avlod) 19) Immunitet va genetik moslik Har bir insonning immun javobi genetik jihatdan boshqariladi. HLA (Human Leukocyte Antigen) tizimi orqali organizm “o‘z” va “begona” hujayralarni farqlaydi. Shuning uchun donorlik (yu