Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
PAXTA G‘ARAMLAShDA TASMALI KONVEYERLARNING O‘RNI
Abdullayev Azimjon Adizovich.
Современное образование и развитие · 2025
Аннотация
Mazkur maqolada paxtani birlamchi qayta ishlash jarayonlaridan biri – g‘aramlash bosqichida tasmali konveyerlarning texnologik va iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Tasmali konveyerlar yordamida paxtani uzluksiz harakatlantirish, yuklash, tushirish va saqlash samaradorligi yoritiladi. Shuningdek, mavjud muammolar, ilg‘or texnologiyalar va takomillashtirish yo‘nalishlariga ham alohida e’tibor qaratiladi. Kalit so‘zlar: paxta, g‘aramlash, tasmali konveyer, logistika, avtomatlashtirish, energiya samaradorligi. Kirish: Paxtachilik – O‘zbekiston qishloq xo‘jaligining ustuvor tarmoqlaridan biridir. Har yili millionlab tonna paxta yig‘iladi, u qayta ishlanishi uchun dastlab to‘plab g‘aramlanadi. G‘aramlash bu — paxta xomashyosini vaqtincha saqlash va qayta ishlashga tayyor holga keltirish bosqichidir. Bu jarayonda tasmali konveyerlar qo‘llanilishi paxta tashish samaradorligini keskin oshiradi. Qo‘lda bajariladigan mehnat hajmi kamayadi, mahsulot sifati saqlanadi va ishlab chiqarish jarayoni optimallashtiriladi. 1. Tasmali konveyerlar – tuzilishi va ishlash prinsipi Tasmali konveyerlar — harakatlanuvchi lenta (tasma) orqali yuk (bu holda paxta)ni bir nuqtadan ikkinchisiga olib o‘tuvchi mexanizm. U quyidagi asosiy qismlardan iborat: Tasma (lenta): kauchuk, sintetik yoki aralash materialdan tayyorlanadi; Rulonlar (valiklar): tasmani aylantirib turadi; Drayv tizimi (elektr dvigatel): tasmaning doimiy harakatini ta’minlaydi; Rama (karkas): butun tizimni bir butun holatda ushlab turadi. Выпуск журнала №-28 Часть–6_Июнь –2025 278 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Paxta yengil va hajm jihatdan katta mahsulot bo‘lganligi sababli, konveyerning kengligi 600–1000 mm, uzunligi esa 10–30 metrgacha bo‘lishi mumkin. Bunday konveyerlar gorizontal yoki biroz qiya holda joylashtiriladi. 2. G‘aramlashda tasmali konveyerlarning afzalliklari Tasmali konveyerlarning g‘aramlash jarayonidagi afzalliklarini quyidagi yo‘nalishlarda ko‘rish mumkin: a) Ishlab chiqarish unumdorligi Qo‘lda bajariladigan yuk ko‘tarish va tashish ishlariga nisbatan, konveyerlar bir soatda 5-10 tonnagacha paxtani uzatishga qodir. Bu esa paxtani tezroq g‘aramlash imkonini beradi. b) Mehnat resurslarini tejash Tasmali konveyerlar yordamida inson mehnatiga bo‘lgan talab 50–70% gacha kamayadi. Bu esa mehnat xarajatlarini qisqartiradi, xavfsizlik darajasini oshiradi. c) Paxta sifati saqlanadi Qo‘lda tashish vaqtida paxta yanchilishi yoki aralashib ketishi mumkin. Tasmali konveyerlar esa paxtaning strukturasini buzmaydi, sofligi va tozalik darajasini saqlab qoladi. 3. Amaldagi muammolar va texnik to‘siqlar a) Energiya sarfi Eski modeldagi konveyerlar energiyani ko‘p sarflaydi, bu esa ishlab chiqarish tannarxini oshiradi. Shuning uchun energiya tejamkor dvigatellarni joriy etish zarur. b) Namlik va chang muammosi Paxtaning o‘zi nam va changli bo‘lganligi sababli, konveyerning mexanik qismlari tez eskiradi. Buni bartaraf etish uchun: changdan himoyalangan podshipniklar, namlikka chidamli korpus materiallari qo‘llanishi lozim. c) Moslashuvchanlik muammolari Выпуск журнала №-28 Часть–6_Июнь –2025 279 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Har bir g‘aramlash maydonining joylashuvi, maydoni, ishlab chiqarish hajmi har xil. Konveyerlar shu sharoitlarga moslashuvi bo‘yicha cheklangan bo‘lishi mumkin. Bu esa mobil, bukiladigan, sozlanadigan konveyerlar ishlab chiqishni talab etadi. 4. Takomillashtirish yo‘nalishlari va innovatsion yechimlar Yaqin yillarda tasmali konveyerlar quyidagi innovatsiyalar bilan boyitilishi kutilmoqda: Sensorli boshqaruv tizimi – paxta og‘irligiga qarab avtomatik sozlanadigan tasmalar; Gibrid energiya manbalari – quyosh panellari orqali ishlaydigan konveyerlar; IoT texnologiyalari – konveyer holatini masofadan kuzatish va nosozliklarni aniqlash. 5. Jahon tajribasi va O‘zbekiston uchun tavsiyalar Xitoy, AQSh, Turkiya kabi davlatlar paxta logistikasi bo‘yicha ilg‘or texnologiyalarni joriy etgan. Ular: modul tizimlar orqali g‘aramlashni avtomatlashtirgan; robotlashtirilgan konveyerlardan foydalanmoqda; bulutli boshqaruv tizimlari orqali barcha harakatlarni onlayn monitoring qiladi. O‘zbekistonda ham paxta sanoatidagi texnologik yangilanishlar uchun quyidagi choralarni taklif etish mumkin: Tuman va viloyatlarda eksperimental konveyer liniyalarini joriy etish; Paxta logistikasi bo‘yicha muhandislar tayyorlash; Davlat tomonidan subsidiya va grantlar orqali mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash. Xulosa o’rnida Tasmali konveyerlar – paxta g‘aramlash jarayonining ajralmas va muhim bo‘g‘inidir. Ular yordamida nafaqat tashish samaradorligi oshadi, balki paxtaning sifatli saqlanishi, ekologik xavfsizlik va mehnat samaradorligi ta’minlanadi. Kelgusida bu texnologiyalarni avtomatlashtirish, Выпуск журнала №-28 Часть–6_Июнь –2025 280 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT raqamlashtirish va mahalliylashtirish paxta sanoatining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Tursunov, I.S. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini dastlabki qayta ishlash
Доказательный фрагмент
«Mazkur maqolada paxtani birlamchi qayta ishlash jarayonlaridan biri – g‘aramlash bosqichida tasmali konveyerlarning texnologik va iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi.»
Образец извлечения
Демо-превьюMazkur maqolada paxtani birlamchi qayta ishlash jarayonlaridan biri – g‘aramlash bosqichida tasmali konveyerlarning texnologik va iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- tasmali konveyer, logistika, avtomatlashtirish, paxta, energiya samaradorligi., g‘aramlash
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025