KO‘KRAK BEZI SARATONI O‘ZBEKISTONDA: EPIDEMIOLOGIYASI, SABABLARI, DIAGNOSTIKASI VA DAVOLASH USULLARI

Аннотация

This article provides a comprehensive overview of breast cancer epidemiology, causes, clinical features, diagnosis, treatment methods, and current statistics in Uzbekistan. The importance of prevention and screening is emphasized. The article is based on recent scientific data and literature. Kalit so‘zlar: ko‘krak bezi saratoni, mammakar saraton, epidemiologiya, diagnostika, davolash, O‘zbekiston, profilaktika. Keywords: breast cancer, mammary carcinoma, epidemiology, diagnosis, treatment, Uzbekistan, prevention. Kirish. Ko‘krak bezi saratoni (mammakar saraton) ayollar orasida eng ko‘p uchraydigan onkologik kasalliklardan biridir. Dunyo bo‘yicha saraton bilan bog‘liq o‘lim sabablari orasida birinchi o‘rinlardan birini egallaydi. O‘zbekistonda ham bu kasallik sog‘liqni saqlash sohasida katta ahamiyatga ega bo‘lib, uning oldini olish va erta aniqlash muhim hisoblanadi. Ushbu maqolada ko‘krak bezi saratonining epidemiologiyasi, sabablari, diagnostikasi, davolash usullari va O‘zbekistondagi holatga oid so‘nggi statistik ma’lumotlar tahlil qilinadi. Epidemiologiya va O‘zbekistondagi statistik ma’lumotlar Выпуск журнала №-28 Часть–7_Июнь –2025 116 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ko‘krak bezi saratoni global miqyosda eng ko‘p aniqlangan saraton turidir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining 2020-yil ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘krak saratoni yangi holatlar soni bo‘yicha birinchi o‘rinda turadi. Jahon miqyosidagi statistik ko‘rsatkichlar Yangi holatlar soni: taxminan 2,3 million Yillik o‘lim: 685,000 atrofida Ayollar orasida eng ko‘p uchraydigan saraton turi Kasallikning sabablari va xavf omillari Ko‘krak bezi saratonining sabablari ko‘p qirrali bo‘lib, quyidagi omillar uni rivojlanishiga ta’sir qiladi: Genetik moyillik: BRCA1 va BRCA2 genlaridagi mutatsiyalar Yoshi: kasallik ko‘pincha 40 yoshdan keyin kuzatiladi Gormonlar: estrogen va progesteron darajasi, homiladorlik tarixi Oziqlanish: yog‘li va kam tolali ovqatlanish Jismoniy faollikning yetishmasligi Tamaaki va alkogol iste’moli Atrof-muhit omillari: toksik moddalar, radiatsiya Reproduktiv tarix: kech homiladorlik, laktatsiya yo‘qligi Patogenez va rivojlanish mexanizmi Ko‘krak bezi saratoni ko‘krak to‘qimalarining epiteliysidan boshlanadi va asta-sekin atrofdagi to‘qimalarga tarqaladi. Odatda, gormonlar ta’sirida hujayralar o‘sishining buzilishi, genetik o‘zgarishlar (p53, HER2/neu genlari) kasallikning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Klinika va diagnostika Belgilar Ko‘krakda tugun, qattiqlik paydo bo‘lishi Terining qizarishi yoki cho‘zilishi Sutmoya yoki ko‘krak sohasida og‘riq Tepaning o‘zgarishi yoki yiringli ajralma Limfa tugunlarining shishishi Выпуск журнала №-28 Часть–7_Июнь –2025 117 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Diagnostika usullari Mammografiya: skrining uchun asosiy usul Ultratovush tekshiruvi: ayollarda yosh yoshdagilar uchun qo‘llaniladi Biopsiya: o‘sma to‘qimasini aniqlash uchun Magnet-rezonans tomografiya (MRT): o‘smaning tarqalishini baholashda Genetik testlar: riskni aniqlash uchun Davolash usullari Ko‘krak bezi saratonining davolash usullari quyidagilardan iborat: Jarrohlik: tumani olib tashlash (lumpektomiya yoki mastektomiya) Kimyoterapiya: o‘smani kamaytirish yoki qaytalanishni oldini olish uchun Radioterapiya: jarrohlikdan keyingi hududni sterilizatsiya qilish uchun Gormonal terapiya: estrogen retseptorlarini bloklash uchun Immunoterapiya: yangi usullar sifatida qo‘llanilmoqda Oldini olish va profilaktika Sog‘lom ovqatlanish, to‘g‘ri vaznni saqlash Jismoniy faollikni oshirish Muntazam tibbiy ko‘rik va skrininglar (40 yoshdan keyin) Homiladorlik va laktatsiya imkon qadar kechiktirmaslik Tamaki va alkogoldan voz kechish Genetik testlar orqali xavf guruhini aniqlash va kuzatish Xulosa Ko‘krak bezi saratoni O‘zbekistonda ayollar orasida keng tarqalgan va jiddiy sog‘liq muammosidir. 5-yillik omon qolish darajasi yaxshilanishi bilan birga, erta diagnostika va samarali davolash muhim ahamiyatga ega. Sog‘lom hayot tarzi, muntazam skrining va genetik testlar kasallikni kamaytirishga yordam beradi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. World Health Organization. Breast cancer. 2022. Выпуск журнала №-28 Часть–7_Июнь –2025 118 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi statistik ma’lumotlari, 2022. 3. Bray F, Ferlay J, Soerjomataram I, Siegel RL, Torre LA, Jemal A. Global cancer statistics 2020: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin. 2020;70(4):313-331. 4. DeSantis CE, Ma J, Gaudet MM, et al. Breast cancer statistics, 2019. CA Cancer J Clin. 2019;69(6):438-451. 5. Early Breast Cancer Trialists' Collaborative Group (EBCTCG). Effects of chemotherapy and hormonal therapy for early breast cancer on recurrence and 15- year survival: an overview of the randomised trials. Lancet. 2005;365(9472):1687- 1717. 6. Sung H, Ferlay J, Siegel RL, et al. Global Cancer Statistics 2020: GLOBOCAN Estimates of Incidence and Mortality Worldwide for 36 Cancers in 185 Co