QORAQALPOQ RAQSI: MADANIY MEROS VA XALQ AN'ANALARI AKS ETTIRILGAN SAN'AT

Аннотация

Qoraqalpoq raqsi qadimiy madaniyat va xalqning an'anaviy urf-odatlarini o‘zida mujassam etgan noyob san'at turidir. Qoraqalpoq xalqining boy tarixi va madaniy merosi turli xil raqslar orqali ifoda etilib, xalqning ruhiyati, madaniy qadriyatlari va hayot tarzi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu maqolada qoraqalpoq raqslari tarixiy ildizlari, uslublari va ularning ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: madaniyat, uslub, urf-odat, jasorat, marosim, ansambl, professional raqs, ta’lim, hamkorlik, festival. 1. QORAQALPOQ RAQSINING TARIXI 2. QORAQALPOQ RAQS USLUBLARI 3. QORAQALPOQ RAQSINING ZAMONAVIY RIVOJI 1.1 QORAQALPOQ RAQSINING TARIXI Qoraqalpoq raqsi o‘zining ko‘p asrlik tarixi davomida xalqning madaniyati, urf-odatlari va hayot tarzini ifoda etgan o‘ziga xos san’at shakli sifatida rivojlanib kelgan. Qoraqalpoq xalqining boy folklor va og‘zaki ijodiyoti asosida shakllangan bu raqs san’ati qadimiy marosimlar, xalq bayramlari va diniy an’analar bilan chambarchas bog‘liq. Qoraqalpoq raqsining tarixi asosan xalqning kundalik hayoti, ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlari va tabiat bilan uyg‘un yashashiga asoslangan. Qadimiy ildizlar Qoraqalpoqlar Markaziy Osiyoning ko‘chmanchi xalqlaridan biri bo‘lib, ularning raqs san’ati ham o‘sha davrlarning madaniyati va turmush tarzi bilan bog‘langan. Raqslar asosan xalqning mehnat jarayonlari, tabiat bilan bo‘lgan Выпуск журнала №-29 Часть–1_Июль –2025 229 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT munosabatlari va diniy e’tiqodlarida o‘z aksini topgan. Qadimiy qoraqalpoq raqslari ko‘chmanchi xalqning erkinlik, jasorat va jismoniy quvvatini ifoda etgan bo‘lib, ular tabiatga yaqin harakatlar va energetik motivlar bilan boyitilgan. Dastlabki qoraqalpoq raqslari to‘y marosimlari, hosil bayramlari va diniy an’analar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu davrda raqslar ko‘pincha diniy e’tiqodlar va marosimlar tarkibida ijro etilib, xalqning ma’naviy dunyosini ifodalagan. Raqslar faqatgina quvonchli marosimlar emas, balki ba’zi diniy bayramlar va tabiatga bag‘ishlangan marosimlarda ham ijro etilgan. Qoraqalpoq raqsining ahamiyati Qoraqalpoq raqs san’ati xalqning tarixiy, madaniy va ma’naviy hayotini aks ettiruvchi noyob san’atdir. U milliy o‘ziga xoslikni, xalqning ruhiyatini va urf- odatlarini saqlab kelishda muhim o‘rin tutadi. Qoraqalpoq raqsi xalqning o‘tmishdagi hayoti, tabiat bilan bog‘liq munosabatlari, mehnat va marosimlarini ifoda etuvchi bir vosita bo‘lib, u xalqning madaniy o‘ziga xosligini dunyoga namoyon etishda katta ahamiyatga ega. 2.1 QORAQALPOQ RAQS USLUBLARI Qoraqalpoq raqsi xalqning boy madaniyati va turmush tarzini ifodalovchi san’at turlaridan biri bo‘lib, o‘ziga xos uslublari va harakatlari bilan ajralib turadi. Qoraqalpoq raqs uslublari asosan erkaklar va ayollar raqslari o‘rtasida farqlanadi, shu bilan birga juftlik raqslari ham mavjud. Har bir raqsning harakati xalqning turmush tarzi, mehnat faoliyati, urf-odatlari va marosimlari bilan bog‘liq holda o‘ziga xos ma’no va estetika kasb etadi. Erkaklar raqsi Qoraqalpoq erkaklar raqsi o‘zining kuchli, energetik va jasoratli harakatlari bilan ajralib turadi. Bu raqslar erkakning jismoniy qudrati, jasorati va mehnatkashligini ifoda etishga mo‘ljallangan. Erkaklar raqsidagi asosiy elementlar quyidagilardan iborat: 1. Keng va kuchli qo‘l harakatlari – erkaklar raqsida qo‘l harakatlari keng ko‘lamda, ba’zan keskin ravishda amalga oshiriladi. Ushbu harakatlar kuch va irodani ifodalaydi. Выпуск журнала №-29 Часть–1_Июль –2025 230 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2. Keskin sakrashlar va burilishlar – erkaklar raqsining yana bir o‘ziga xos elementi – bu yuqori darajadagi sakrashlar va keskin burilishlardir. Bu harakatlar raqsboplik va jismoniy qudratni ifodalaydi. 3. Tezkor harakatlar – erkaklar raqsi harakatlarning tezligi va dinamikasi bilan ajralib turadi. Raqsning ba’zi qismlarida tezkor qadamlar va sakrashlar orqali kuchli harakatlar amalga oshiriladi. 4. Zamin bilan bog‘liq harakatlar – erkaklar raqsi ko‘pincha yerga yaqin turib, qo‘l va oyoqlarni yerga tekkizgan holda amalga oshiriladi. Bu harakatlar qoraqalpoq xalqining tabiat va yer bilan uyg‘unligini ifodalaydi. Erkaklar raqsi asosan jangovar, mehnat jarayonlari yoki tabiat bilan bog‘liq marosimlarda ijro etiladi. Harakatlar erkakning jismoniy kuchini va mardligini ta’kidlaydi. Ayollar raqsi Ayollar raqsi qoraqalpoq raqs san’atida o‘zgacha nafislik va o‘ynoqilik bilan ajralib turadi. Bu raqslarda ayollarning nozikligi, nafisligi va go‘zalligi aks ettiriladi. Ayollar raqsidagi asosiy elementlar quyidagilardan iborat: 1. Yumshoq qo‘l harakatlari – ayollar raqsida qo‘llar yumshoq va silliq harakatlar bilan raqsni bezatadi. Qo‘l harakatlari o‘ta nafislik va muloyimlikni aks ettiradi. 2. Nafis gavda harakatlari – ayollar raqsida gavdaning nozik burilishlari va asta-sekin harakatlari muhim o‘rinni egallaydi. Gavda harakatlari bilan ayolning go‘zalligi va estetikasi ifodalanadi. 3. Silliq qadamlar va sakrashlar – ayollar raqsi tezkor emas, balki silliq qadamlar va harakatlar bilan ijr