OROLBO‘YI HUDUDINING EKOLOGIK XAVF ZONALARI VA ULARNING ZAMONAVIY KARTOGRAFIK MODELI

Аннотация

Mazkur maqolada Orolbo‘yi hududining ekologik xavf zonalari va ularni zamonaviy geoinformatsion tizimlar asosida modellashtirish masalalari yoritilgan. Tadqiqotda joyning tuproq, havo, suv holati, o‘simlik qoplami va demografik bosim omillari hisobga olingan holda xavf zonalari tasnifi berilgan. Zamonaviy kartografik modellashtirish orqali ekologik xavflarning hududiy tarqalish xaritasi ishlab chiqilgan. Natijalar ekologik muammolarni boshqarishda GAT (GIS) texnologiyalarining dolzarbligini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: Orolbo‘yi, ekologik xavf, cho‘llanish, GIS, GAT texnologiyalari, tuproq degradatsiyasi, Orolqum, ekologik xaritalash. Orol dengizi inqirozi XX asrning eng yirik ekologik fojialaridan biri hisoblanadi. Uning qurib borishi O‘zbekistonning g‘arbiy hududlarida, xususan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Xorazm viloyati va Navoiy viloyatining ayrim qismlarida ekologik muvozanatning izdan chiqishiga olib keldi. Natijada, cho‘llanish, sho‘rlanish, suv tanqisligi, biologik xilma-xillikning kamayishi kabi muammolar kuchaydi. Ushbu maqola Orolbo‘yi ekologik xavf zonalarini aniqlash, ularni geoinformatsion texnologiyalar asosida modellashtirish va zamonaviy ekologik xaritalarni yaratishga qaratilgan. Mazkur yondashuv ekologik rejalashtirish, aholi salomatligi va tabiiy resurslarni boshqarish sohalarida muhim amaliy ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslandi: Masofadan zondlash (Remote Sensing) – NASA Landsat va Sentinel-2 sun’iy yo‘ldosh suratlari orqali vegetatsiya va tuproq namligini baholash; Выпуск журнала №-29 Часть–1_Июль –2025 237 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Geoinformatsion tizimlar (GIS) – xavf zonalarini modellashtirish uchun ArcGIS dasturida qatlamli tahlil (layer analysis) usuli qo‘llandi; Ekologik indikatorlar: 1. Tuproqning sho‘rlanish darajasi 2. Havoning changlanganligi (PM2.5 va PM10) 3. Suv resurslarining sathi va sifat ko‘rsatkichlari 4. O‘simlik qoplamining NDVI indekslari Xavf zonalari tasnifi: zonalar 4 darajada (past, o‘rta, yuqori, favqulodda xavf)ga ajratildi. Mahalliy monitoring ma’lumotlari: Nukus, Beruniy, To‘rtko‘l va Mo‘ynoq tumanlarida olingan dala tadqiqotlari asosida aniqlik kiritildi. GIS tahlil asosida quyidagi asosiy xavf zonalari ajratildi: Favqulodda xavf zonasi – Mo‘ynoq, Orol dengizi tubi, Orolqum hududi. Havo tarkibida tuz-chang aralashmalari yuqori, vegetatsiya deyarli yo‘q, aholi salomatligiga tahdid kuchli. Yuqori xavf zonasi – Qanliko‘l, Qo‘ng‘irot, Bo‘zatov tumanlari. Tuproqda sho‘rlanish kuchli, suv manbalari kamaygan, dehqonchilik yaroqsiz. O‘rtacha xavf zonasi – Beruniy, To‘rtko‘l, Ellikqal’a. O‘simlik qoplami saqlangan, lekin suv tanqisligi mavjud. Past xavf zonasi – Xiva, Urganch atrofi, Amudaryo bo‘yidagi hududlar. Suv resurslari nisbatan barqaror, dehqonchilik saqlanmoqda. Ekologik xarita modeli (ArcGIS asosida): – Har bir zona ranglar bilan (qizil – favqulodda, sariq – yuqori, yashil – past) belgilangan, interaktiv qatlami mavjud. – Har bir zona uchun asosiy ekologik indikatorlar kiritilgan. – Ma’lumotlar real vaqtda yangilanishga moslashtirilgan. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, Orolbo‘yi hududidagi ekologik xavflar faqatgina tabiiy omillar bilan emas, balki antropogen (inson faoliyati) omillar bilan ham bog‘liq. Orol dengizining qurishi natijasida vujudga kelgan Orolqum hududi sun’iy Выпуск журнала №-29 Часть–1_Июль –2025 238 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT cho‘lga aylangan va bu yerda chang-ko‘tarilish hodisalari yiliga o‘rtacha 90 kunni tashkil etmoqda. Zamonaviy GAT texnologiyalarining afzalligi shundaki, ular xavf zonalarini aniqlashda aniq, qatlamli, va dinamik ma’lumotlar taqdim etadi. Bunday yondashuv ekologik monitoring, aholini joylashtirish, favqulodda xizmatlarning tayyorgarlik darajasini oshirish uchun muhim vositadir. Shuningdek, tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, Orolbo‘yi hududida ekologik tiklash ishlari (yashil zonalarni tiklash, himoya o‘rmonzorlar barpo etish, “Orolqum” milliy bog‘i loyihasi) bosqichma-bosqich ijobiy natijalar bermoqda, biroq ular xavf zonalarining o‘zgaruvchan xarakterini inobatga olib muntazam yangilanib turilishi lozim. Ekologik xavf zonalarining shakllanishi va dinamikasi Orolbo‘yi hududining tabiiy-geografik va antropogen omillari bilan bevosita bog‘liq. Xususan, tuproqning sho‘rlanishi, vegetatsiyaning pasayishi, shamol eroziyasi, va ichimlik suvi ta’minotidagi muammolar bu zonalarning chegaralarini o‘zgartirib boradi. GIS asosida yaratilgan kartografik modellar shuni ko‘rsatmoqdaki, har yili ayrim xavf zonalari o‘z maydonini 2–3% ga kengaytiradi. Bu esa ekologik holatning beqarorligini tasdiqlaydi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, xavf zonalarining darajasi aholining sog‘lig‘iga, ijtimoiy holatiga va iqtisodiy faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Masalan, favqulodda xavf zonalarida joylashgan Mo‘ynoq va uning atrofi aholisi orasida nafas yo‘llari kasalliklari, allergik reaksiyalar va suv taqchilligi bilan bog‘liq muammolar ko‘proq uchramoqda. Bunday zonalarda yashayotgan aholi, ayniqsa, bolalar v