ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING HAYOT VA HOKIMYAT YO’LI. UNDAN QOLGAN MODDIY VA MA’NAVIY ME’ROS .

Аннотация

This article examines the life of Zahiriddin Muhammad Babur, his rise to power, his attempts to seize power in Maurannahr, his departure from his homeland, his movements towards Kabul and Badakhshan, and his conquest of India. It also examines the remarkable material and spiritual heritage created by Babur Mirza. Keywords: Babur Mirza, Throne of Movorunnahr, Kabul and Badakhshan, Babur dynasty, "Baburnama", Garden of Babur. Аннотация: В этой статье рассматривается жизнь Захириддина Мухаммада Бабура, его приход к власти, его попытки захватить власть в Мавераннахре, его отъезд с родины, его движения в сторону Кабула и Бадахшана и его завоевание Индии. В ней также рассматривается замечательное материальное и духовное наследие, созданное Бабуром Мирзой Выпуск журнала №-29 Часть–2_Июль –2025 7 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ключевые слова: Бабур Мирза, Трон Моворуннахра, Кабул и Бадахшан, династия Бабура, «Бабурнаме», Сад Бабура. Har bir xalqning tarixi, madaniyati, milliy qiyofasi, o’tmishining qay darajada yorqinligini ifodalovchi buyuk olim va yutuk shoir va mutaffakirlari bo’ladi. Tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak biz shuni ko’ramizki tarixda el-yurt hukumdori bo’lib, qanchadan qancha urush- yurushlar qilib shu bilan birga ijod qilga qalam tebratgan buyuk shaxslarni ham uchratamiz, shunday buyuklardan biri Zahiridddin Muhammad Boburdir. O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Abdug’aniyevch Karimov takidlaganidek; “Bobomiz Zahiriddin Muhammad Bobur nomi bilan har qancha fahirlansak arziydi. O’zbek xalqining dovrug’ni dunyoga taratgan ulug’ ajdodlarimizdan biri ularoq ul zot bizni tariximizni qadirlashga kelajakga buyuk ishonch bilan qarashga urgatadi. Zahiridddin Muhammad Bobur singari mumtoz insonlarni dunyoga bergan xalq hech qachon xalq hech qachon hor bo’lmaydi, muqarrar tarzda saodatga erishadi.Biz Bobur Mirzoni ulkan davlat arbobi qomusiy alloma, mumtoz shoir sifatida ham cheksiz qadirlaymiz, Bobur o’bek xalqining buyuk farzandi, milliy g’ururi’’.[ 1.158.] Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yilning 14-fevralida Andijonda, Farg’ona ulusing hokimi Umarshaxy Mirzo oilasida tug’iladi. Manbalarda keltirilishicha Umarshayx Mirzoning saltanati hududi kanggayib borayotganidan tahlikaga tushgan o’z aksi Sulton Ahmad Mirzo Toshkent hukumdori Yunusxon o’zaro ittifoq tuzib 1494-yil Andijonga qo’shin tortadilar. Ammo 1494-yilning 9-iyunida shunday tahlikali davrda Umarshayx Mirzo Axsi shahridagi qarorgohda elchi kaptarlarini uchurish vaqtida birga aqtida kapatxonana bilan birga jarga qulab halok bo’ladi. U “Boburnona’’asarida otasining o’limi haqda shunday ma’lumot beradi. >. O’ttiz to’qqiz yoshda erdi[2.9] Shu tariqa Bobur Mirzo siyosat maydoniga kirib keladi. Umarshayx Mirzo bevaqt vafot etganidan so’ng Bobur qalamini qilichga almashadi. Shu chog’da Bobur bobosi Amir Temur poytaxti bo’lga Samarqand shahri tomon yo’l oldi. Sulton Muhammad Mirzoning o’g’illlari Boysung’ur Mirzo bilan Sulton Ali Mirzo o’rtasida shunday to’qnashuvlar bo’ldiki, Samarqandni himoya qilishda ikkovida ham kuch qolmadi. Bu xabar Andijonga yitgach, Bobur podshoh Samarqandga qarab yo’l oldi. Garchan mirzolar kuchsizlanib qolgan bo’lsada unga qattiq qarshilik kursatishdi[3.47] Katta qiyinchiliklar bilan bo’lsada Bobur Samarqand taxtini egallaydi. Ammo Samarqand taxtiga egalik ham uzoqqa chuzilmadi, ya’ni uning dushmani bulgan Tanbal tomonidan Andijon taxtiga Boburning ukasi Jahongir Mirzoni taxtga ko’taradi. Jahongir taxtga ko’tarilganligi to’g’risidagi habarni Bobur Mirzo Xo’jand huhudiga yitganda eshitadi. Yaniki bu vziyztni shunday tariflasak bo’ladi, > shunda Bobur tog’asi Sulton Muhammaddan madad so’radi. Onasi Qutlug’ Nigorxonim va buvisi Eson Davlatbegim sharofat bilan biroz muddat O’ratepadan qunim topdi. (deya yozadi, Mirzo Muhammad Haydar “Tarixi rashidiy,, asarida) Andijon hududidagi muommolarni Jahongir Mirzo bilan muzokaralar va uzaro sulhlar natijasida hal qildi va yana harakatlarni Samarqand hududiga tomon qaratdi. Bu to’rida Gulbadambegim shunday yozdi << Jahongirlik bobida hazratimiz tortgan qadar mashaqqat va harakatlar kam kishilarga uchragan. U Hazratga duch kelgan uqubat va hatarlar oz podshohlarga duch kelgan. Ikki qayta Samarqandni qilich zo’ri bilan fath qildilar. Birinchi marta podshoh Bobur xazratlari o’ni ikki yoshda, ikkinchi marta o’n to’qqiz yoshda, uchunchi marta Выпуск журнала №-29 Часть–2_Июль –2025 9 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT esa yigirma yoshda edilar. Olti oy davomida Samarqand olmoqqa urundilar, lekin maqsadiga erisha olmadilar.(Chunki) Xurosondagi amakilari Sulton Husayin Bayqaro kabi Qoshg’arda bo’lgan tog’alari-Sulton Muxammad ham yordam yuborm