O‘ZBEKISTONDA NEFT VA GAZ SOHASIDA DAVLAT-XUSUSIY SHERIKCHILIK MODELINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekistonda neft va gaz sohasida davlat- xususiy sherikchilik (DXSh) modelining amaldagi holati, muammolari va uni takomillashtirish zaruriyati tahlil qilinadi. Mamlakat energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilish, investitsiyalarni jalb etish va innovatsion texnologiyalarni joriy etishda DXShning imkoniyatlari ochib beriladi. Xalqaro tajribalar bilan solishtirma tahlil o‘tkazilib, O‘zbekistonga mos keluvchi ilg‘or yondashuvlar asosida amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Maqola soha rivojiga ilmiy-nazariy va amaliy hissa qo‘shishni maqsad qiladi. Kalit soʻzlar: davlat-xususiy sherikchilik, neft va gaz sohasi, investitsiya, energetika infratuzilmasi, risklarni boshqarish, huquqiy muhit, texnologik modernizatsiya, xalqaro tajriba, iqtisodiy barqarorlik, O‘zbekiston energetikasi. Energetika sektori har qanday mamlakat iqtisodiy rivojlanishining tayanch poydevori hisoblanadi. O‘zbekistonning neft va gaz sanoati milliy iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biri bo‘lib, bu sohada barqaror rivojlanishni ta’minlash, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish hamda xorijiy investitsiyalarni faol jalb qilish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, davlat resurslarini tejash, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish va infratuzilmani modernizatsiya qilishda davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) modeli dolzarb vosita sifatida e’tirof etilmoqda. O‘zbekiston hukumati tomonidan qabul qilingan “Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil) ushbu yo‘nalishda huquqiy asos yaratdi. Shunga qaramay, amaliyotda bir qator tizimli muammolar – normativ-huquqiy noaniqliklar, risklarni taqsimlashdagi nomutanosiblik, shaffoflik yetishmasligi – mavjudligini ko‘rsatmoqda. Xususan, neft va gaz sohasida DXSh mexanizmlarining to‘laqonli ishlashi uchun xalqaro tajribaga mos innovatsion yondashuvlar zarur. Energiya resurslariga boy bo‘lgan O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida neft va gaz sohasining o‘rni beqiyosdir. Ayni vaqtda mamlakat iqtisodiy siyosati neft-gaz infratuzilmasini modernizatsiya qilish, yangi konlarni o‘zlashtirish va chet el investitsiyalarini jalb etish orqali ushbu sohani yanada rivojlantirishni maqsad qilmoqda. Shu nuqtayi nazardan, davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) modeli iqtisodiy islohotlarning ajralmas bo‘lagi sifatida 134 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference e’tirof etilmoqda. Mazkur model orqali davlat va xususiy sektor o‘rtasida xavf va foyda muvozanatini saqlagan holda infratuzilma va xizmatlar samaradorligini oshirish mumkin. Biroq, amaliyotda O‘zbekistonning neft va gaz sohasida DXSh modelining to‘laqonli ishlashi uchun tizimli muammolar, normativ-huquqiy zaminning yetarli darajada shakllanmagani va xususiy sektor ishtirokining cheklanganligi kuzatilmoqda. DXSh modeli - bu davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi uzoq muddatli hamkorlik shakli bo‘lib, tomonlar loyihaning hayotiy tsiklida resurslar, mas’uliyat va risklarni o‘zaro taqsimlaydi. Jahon amaliyotida, xususan, Birlashgan Arab Amirliklari, Malayziya, Norvegiya va Braziliya kabi davlatlar DXShni energetika sohasining asosi sifatida joriy etgan. Masalan, Norvegiyada davlat "Equinor" kompaniyasi orqali xususiy sheriklar bilan offshor neft platformalarini ishlab chiqishda teng sheriklik asosida ishlaydi. Malayziyada esa Petronas xususiy kompaniyalar bilan “profit sharing” kelishuvlari asosida ishlaydi, bunda texnologiya xususiy sherikdan, resurs esa davlatdan bo‘ladi. Bu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, DXSh modeli faqat kapital jalb etish vositasi emas, balki innovatsiyalar, texnologik modernizatsiya va xizmat sifati oshishining asosiy omilidir. O‘zbekistonda esa ushbu model hali-hanuz asosan infratuzilma loyihalari bilan cheklangan, ayniqsa neft va gaz konlarini o‘zlashtirish va qayta ishlash sohasida yetarlicha keng joriy etilmagan. O‘zbekistonda 2019-yilda “Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinishi bilan DXSh modelining huquqiy asoslari yaratilgan bo‘lsa-da, amaliy joriy etishda bir qator muammolar mavjud: O‘zbekistonda davlat-xususiy sherikchilik bo‘yicha umumiy qonuniy asoslar mavjud bo‘lsa-da, aynan neft va gaz sohasida qo‘llanilishi uchun zarur bo‘lgan aniq reglamentlar, soha xususiyatini hisobga olgan tartib-taomillar va shartnoma namunalari hali to‘liq ishlab chiqilmagan. Bu holat investorlar uchun huquqiy noaniqliklarni yuzaga keltiradi va ularni uzoq muddatli, kapital talab qiladigan loyihalarda ishtirok etishga tayyor emasligiga olib kelmoqda. Bundan tashqari, institutsional jihatdan DXSh loyihalarini muvofiqlashtirishga mas’ul tashkilotlar o‘rtasida vakolatlar va javobgarliklar to‘liq chegaralanmagani loyihalarni muvofiqlashtirishda byurokratik to‘siqlarga sabab bo‘lmoqda. Neft va gaz sohasidagi DXSh loyihalarida risklarni taqsimlash masalasi hanuzgacha dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Amaldagi tartibda ko‘pgina moliyaviy, qurilish, ekspluatatsion va ekologik risklar to‘liq xususiy sherik zimmasiga yuklanmoqda. Bu holat DXSh prinsiplariga zid bo‘li