KUYISH SINDROMI VA SHIFOKORLAR: TARQALISHI, OLDINI OLISH VA ARALASHUV CHORALARI

Аннотация

(Abstrakt) Shifokorlar o‘z kasb faoliyati davomida yuqori darajadagi stressga duchor bo‘ladilar va bu ayniqsa ularni kuyish sindromiga moyil qiladi. Kuyish sindromi shifokorning o‘ziga, bemorlarga va butun sog‘liqni saqlash tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kuyish sindromidan aziyat chekayotgan shifokorlar noto‘g‘ri qarorlar qabul qilish xavfini oshiradi, bemorlarga nisbatan dushmanona munosabatda bo‘ladi, ko‘proq tibbiy xatolarga yo‘l qo‘yadi hamda ishdagi hamkasblari bilan muammoli munosabatlarga ega bo‘ladi. Shuningdek, bu holat depressiya, xavotir, uyqusizlik, charchoq, spirtli ichimliklar yoki giyohvand moddalarga ruju qo‘yish, nikohdagi muammolar, erta nafaqaga chiqish, hatto o‘z joniga qasd qilish xavfini oshiradi. Stress manbalari shifokor faoliyatining bemorlar bilan aloqasidan tortib, ishlayotgan muhitigacha bo‘lgan omillarga borib taqaladi. Kuyish sindromining darajasi shifokor ishlayotgan joy, ixtisosligi va ish muhitidagi o‘zgarishlarga qarab turlicha bo‘lishi mumkin. Kuyish sindromi bilan bog‘liq dinamik xavf omillarini tushunish bizga uni oldini olish va davolash strategiyalarini ishlab chiqishda yordam berishi mumkin. Ushbu maqolada ba’zi shunday strategiyalar ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: kuyish sindromi, ishdagi stress, hamdardlik charchoqligi, ishga jalb etilganlik, chidamlilik (reziliens) Shifokorlar har kungi ish jarayonida yuqori darajadagi stressga duch keladilar va bu ularni ruhiy kasalliklar, giyohvandlik, o‘z joniga qasd qilish va funksional buzilishlarga olib boradigan xavf ostida qoldiradi. Ular o‘z kasbiy faoliyati davomida turli xil hissiyotlarga duch keladilar, masalan: bemorni qutqarishga bo‘lgan ehtiyoj, bemorning kasalligi og‘irlashganda kuchsizlik va tushkunlik hissi, kasallikka qarshi ojizlik, yo‘qotishlar, qayg‘u, o‘zining kasallikka chalinishidan yoki o‘lishidan qo‘rqish, klinik noaniqliklar, jinsiy masalalar bilan ishlash yoki yuqoridagi his- tuyg‘ulardan qochish uchun bemorlardan uzoqlashish istagi. Bu kuchli 5 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference hissiyotlar shifokor-bemor munosabatidan kelib chiqadi va shifokorning ruhiy holatiga jiddiy ta’sir qiladi. Bundan tashqari, shifokorlar ish faoliyatida nafaqat bemorlar bilan ishlashdagi his-tuyg‘ulardan, balki boshqa tashqi omillardan ham stressga duch keladilar. Ular tobora ko‘proq huquqiy xavflar va ayb yuklovchi muhitda ishlashga majbur. Ularning zimmasiga tushadigan byurokratik talablar doimiy ravishda ortib bormoqda va o‘zgarib turadi. Tibbiy bilimlar juda tez rivojlanmoqda, shuning uchun shifokorlar doimiy yangiliklardan xabardor bo‘lib turishlari kerak. Ko‘p hollarda, bir yangilikka moslashib ulgurguncha, boshqa bir o‘zgarish yuz beradi. Aksariyat mamlakatlarda sog‘liqni saqlash resurslari cheklangan, va xatolarga nisbatan murosasiz muhit hukm suradi. Jahon Tibbiyot Assotsiatsiyasining yaqinda chop etilgan hisobotida shunday deyilgan: “Ko‘pgina mamlakatlarda shifokorlar o‘z kasblarini bajarishda katta norozilikni boshdan kechirmoqda — bu resurslar yetishmovchiligi, sog‘liqni saqlashni davlat yoki xususiy sektordagi mikro-nazorat ostida olib borilishi, tibbiy xatolar yoki etik bo‘lmagan xatti-harakatlar haqidagi sensatsion ommaviy axborot vositalari xabarlari, yoki bemorlar va boshqa tibbiyot xodimlari tomonidan ularning vakolati va mahoratini shubha ostiga qo‘yilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.” Bundan tashqari, hozirgi kunda shifokorlar o‘zlari tayyorgarlik ko‘rmagan muhitda yoki rollarda ishlashga majbur bo‘lmoqda. Tibbiy xizmat ko‘rsatish modeli ofisga asoslangan usuldan aholiga qaratilgan sog‘liqni saqlash modeliga o‘zgarib bormoqda. Shifokorlar ko‘pincha o‘zlarining asosiy klinik vazifalariga qo‘shimcha ravishda mehnat jamoasi bilan bog‘liq masalalarni hal qilish kabi ma’muriy vazifalarni ham bajarishlariga to‘g‘ri keladi [4]. Odat bo‘lmagan vazifalarni bajarish stress omillarini yuzaga keltiradi, ish muhitining doimiy o‘zgarishi esa shifokorlarni yuqori darajadagi stressga moyil qiladi. Shifokorlar bu odatiy stress omillariga odatda hissiy jihatdan chekinish, ijtimoiy ajralish yoki muammoning mavjudligini inkor etish orqali javob beradilar [2]. Bu strategiyalar ayrim hollarda moslasha olish shakli bo‘lsa-da, stressga uzoq muddatli ta’sir natijasida patologik (salbiy) javob shakllari ham yuzaga chiqadi — ushbu maqolada shular atroflicha ko‘rib chiqiladi. 2. Shifokorlarda stressga doimiy duch kelishning ta’siri Uzoq vaqt davomida yuqori darajadagi stressga duch kelish shifokorlarga keng ko‘lamli salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Travmadan aziyat chekayotgan bemorlar bilan ishlaydigan shifokorlar hamdardlik charchoqligi (compassion 6 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference fatigue) deb nomlanuvchi holatni boshdan kechirishi mumkin. Bu holatga duchor bo‘lgan shifokorlar birgina holatdan keyin ham ruhiy bosim, vaziyatdan qochish istagi yoki haddan tashqari qo‘zg‘aluvchanlikni bos