TEMURIYLAR DAVRIDA MADRASALAR TARIXI

Аннотация

This article tells about the history of the madrasah during the Timurid period. The scientific and educational activities of madrasahs, their educational system and their role in Central Asia are analyzed. The study reveals the development and influence of the madrasah based on the main historical sources and scientific literature. Keywords: Timurid era, history of madrasas, science, education system, Central Asia. Temuriylar davri (XIV–XV asrlar) Markaziy Osiyoda ilm-fan va madaniyat rivojida alohida o‘rin tutadi. Shu davrda madrasalar nafaqat diniy bilimlar balki falsafa, matematika, astronomiya va adabiyot markazlariga aylangan. Temur va uning avlodlari madaniy-ma’rifiy rivojga katta e’tibor qaratib, ko‘plab madrasalar bunyod etganlar1. Metodlar Mazkur maqolada tarixiy manbalar tahlili, ilmiy adabiyotlar sharhi va qiyosiy tarixiy metoddan foydalanildi. Asosiy e'tibor Temuriylar davrida qurilgan mashhur madrasalar va ularning ilmiy-ma’rifiy faoliyatini yoritgan asarlarga qaratildi2. 59 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference Natijalar Temuriylar sulolasi davrida Samarqand, Buxoro, Hirot kabi shaharlarda ko‘plab madrasalar qurildi. Eng mashhurlaridan biri Ulug‘bek madrasasi bo‘lib, u 1417–1420 yillarda Samarqandda bunyod etilgan. Bu madrasa astronomiya va matematika ilmida markaz bo‘lgan3. Hirotda Shohruh va uning o‘g‘li Ulug‘bek homiyligida madaniyat rivojlandi, Mirzo Husayn Boyqaro davrida esa Alisher Navoiy va boshqa mutafakkirlar faoliyat ko‘rsatgan. Hirotdagi madrasalar ilmiy muloqot, adabiyot va tasavvuf markazlari sifatida tanilgan4. Madrasalarda ta’lim tizimi tartibli bo‘lib, saboqlar darajalar asosida o‘qitilgan. Ustoz-shogird an’analari kuchli rivojlangan va madrasa bitiruvchilari boshqa shahar va mamlakatlarda faoliyat yuritgan5. Muhokama Temuriylar davrida madrasalar ilm-fan taraqqiyotining asosiy tayanchi sifatida xizmat qilgan. Bu davrda shakllangan ilmiy maktablar va ta’lim metodlari keyingi asrlarda Movarounnahr va butun musulmon Sharqida ta’sir ko‘rsatgan. Madrasalar nafaqat diniy ilmlar, balki dunyoviy fanlarni rivojlantirishda ham muhim o‘rin tutgan. Temuriylarning ilmiy markazlarga sarmoya kiritishi ularning davlat siyosatida ilmga qanchalik e’tibor berganini ko‘rsatadi6. Xulosa Temuriylar davrida madrasalar nafaqat diniy bilim beruvchi muassasa, balki keng qamrovli ilm-fan markazlari sifatida faoliyat yuritgan. Ushbu madrasalar o‘z davrining yetuk olimlarini yetishtirib, ilmiy tafakkur taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. Ulug‘bek madrasasi misolida ko‘rish mumkinki, madrasalar matematika, astronomiya kabi fanlarni chuqur o‘rgatgan ilg‘or ta’lim markazlariga aylangan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Temuriylar ilmga sarmoya kiritish orqali nafaqat o‘z zamonasining madaniy taraqqiyotiga ta’sir o‘tkazgan, balki keyingi asrlarga ham ilmiy meros qoldirgan. Bugungi kunda bu madrasalarning arxitektura yodgorliklari va tarixiy ahamiyati o‘rganilmoqda hamda ularning boy ilmiy tajribasi ta’lim tarixida alohida o‘rin tutadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Bartold, V. V. (1963). Turkestan v epokhu Timura. Moskva: Nauka. 2. Bobomurodov, U. (2009). Temuriylar davrida ilm-fan va madaniyat. Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 60 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference 3. Kocharli, F. (2017). “Ulug‘bek madrasasi va astronomiya maktabi”, O‘zbekiston tarixi jurnali, №2. 4. Subhonov, B. (2015). Hirot madaniyati va Temuriylar. Samarqand: Afrosiyob nashriyoti. 5. Allambergenov, I. (2012). “Temuriylar davrida ta’lim tizimi”, Sharq yulduzi, №3. 6. Khaydarov, A. (2010). Temuriylar madaniy merosi. Toshkent: Fan. 61