АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТЛАРИДА ИНВЕСТИЦИОН ЛОЙИҲАЛАРНИНГ РЕСУРСЛАРИНИ САМАРАЛИ БОШҚАРИШ ВА МИНИМАЛЛАШТИРИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ

Аннотация

Ушбу мақолада акциядорлик жамиятларида молиявий режалаштиришни самарали ташкил этиш ва бошқариш масалалари таҳлил қилинган. Молиявий режалаштиришнинг назарий асослари, унинг турлари, вазифалари ва замонавий моделлари кенг ёритилган. Мақолада 2020-2024 йиллар давомида Ўзбекистондаги “Ўзавтосаноат” АЖ мисолида амалий таҳлил олиб борилиб, режалаштириш жараёнидаги муваффақиятлар, ютуқлар ва камчиликлар таҳлил қилинган. Шунингдек, халқаро тажриба, хусусан, Япониянинг “Toyota Motor Corporation” компаниясидаги молиявий режалаштириш усуллари солиштирма тарзда кўрсатилган. Муаллиф томонидан режалаштиришни такомиллаштириш бўйича аниқ амалий таклифлар берилган. Калит сўзлар: молиявий режалаштириш, акциядорлик жамияти, бюджетлаштириш, сценарийли режалаштириш, ERP тизими, KPI, инвестицион фаолият, молиявий назорат, самарадорлик, стратегик бошқарув. Ҳозирги бозор иқтисодиёти шароитида акциядорлик жамиятларининг молиявий барқарорлигини таъминлаш, инвестициявий жозибадорлигини ошириш ва рақобатбардош фаолиятини юритишда молиявий режалаштиришнинг тўғри ташкил қилиниши муҳим аҳамиятга эга. Самарали молиявий режалаштириш орқали жамият ўз ресурсларини мақсадли тақсимлайди, фойда ва хатарлар мувозанатини таъминлайди. Ўзбекистонда ҳам акциядорлик жамиятлари сони ортиб бормоқда, уларнинг кўпчилиги жаҳон стандартларига мос бошқарув моделларини жорий этмоқда. Шу нуқтаи назардан, молиявий режаларни аниқ, таҳлил асосида тузиш ва уларни амалга оширишда самарали усуллардан 147 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference фойдаланиш долзарб вазифа ҳисобланади. Eugene F. Brigham (АҚШ)нинг фикрича: “Молиявий режалаштириш - бу зарур капитални баҳолаш ва унинг рақобатини аниқлаш жараёни. Бу корхонанинг харидлари, инвестициялари ва маблағларини бошқариш билан боғлиқ молиявий сиёсатни шакллантириш жараёнидир”1. Charles T. Horngren (АҚШ)нинг фикрича: “Молиявий режалаштириш жорий молиявий ресурсларни таҳлил қилиш, келажакдаги молиявий натижаларни башорат қилиш ва бизнеснинг стратегик мақсадларига мос келадиган бюджетларни яратишни ўз ичига олади.”2 Реймонд Пфеффер (Германия)нинг қарашларида: “Молиявий режалаштириш – бу корхонанинг молиявий натижаларини олдиндан баҳолаш ва уларни бошқаришга доир жараён бўлиб, инвестицион, харажат ва маблағ оқимлари прогнозини ўз ичига олади.”3 А.Абдурасуловнинг фикрича эса: “Молиявий режалаштириш – бу корхона ёки акциядорлик жамиятида стратегик ва тактик мақсадларга эришиш учун ресурсларни мақсадли тақсимлаш, харажатларни бошқариш ва инвестиция оқимларини тизимли бошқариш воситасидир.”4 Молиявий режалаштириш - акциядорлик жамиятлари фаолиятини молиялаштириш, фойдани мақсадли бошқариш, капитал харажатларини оптималлаштириш ва таваккалчиликларни бошқаришда ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Жаҳон тажрибасида молиявий режалаштириш – бу стратегик бошқарувнинг асосий қисми сифатида қаралади. Ўзбекистонда фаолият юритувчи акциядорлик жамиятлари учун молиявий режаларни халқаро стандартлар асосида тузиш долзарб вазифа ҳисобланади. Ушбу мақолада тадқиқот учун қуйидаги усуллар қўлланилди: Таҳлилий-иқтисодий усул - акциядорлик жамиятларининг молиявий ҳисоботлари таҳлил қилинди; Солиштирма таҳлил - Ўзбекистондаги ва хорижий жамиятлар молиявий режалаштириш амалиёти таққосланди; Эксперт баҳолаш - корпоратив молия бўйича мутахассислар фикрлари ўрганилди; Кейс-таҳлил - айрим йирик акциядорлик жамиятларида режалаштириш тажрибаси мисолида. 1 Brigham, E. F., & Ehrhardt, M. C. (2022). Financial Management: Theory and Practice (16th ed.). Cengage Learning. – p. 132. (16th ed.). Pearson. – p. 278. . Springer Verlag. – S. 88. 4 Абдурасулов А. (2022). Молиявий бошқарув назарияси ва амалиёти. – Самарқанд: СамИҚХТИ нашри, 2022. – 192-бет. 148 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference 1-жадвал Самарали режалаштиришни бошқаришнинг инновацион усуллари5 Молиявий № Таърифи Афзалликлари режалаш усули Zero-Based Ҳар бир харажат нолдан бошлаб Иқтисодий самарадорлик, ортиқча 1 Budgeting асосланади харажатларни бартараф этиш Ҳар чоракда режа қайта кўриб Динамик назорат ва тезкор 2 Rolling Forecast чиқилади ўзгаришга мослашиш Driver-Based Бизнес натижаларга таъсир қилувчи Маҳсулот, нарх, бозор талаблари 3 Planning драйверларга асосланган режалаш билан боғланиш Scenario Турли макроиқтисодий шароитларга Таваккалчиликларни камайтириш, 4 Planning мос сценарийлар тузилади резерв чораларни тайёрлаш Молиявий режалаштиришнинг асосий вазифалари: ишлаб чиқариш ва инвестиция фаолияти учун маблағлар тақсимоти; xаражатлар, даромадлар ва фойдани прогноз қилиш; ликвидлик ва тўлов қобилиятини таъминлаш; солиқ ва кредит сиёсатида самарадорликни ошириш. Мавжуд муаммолар: аниқ молиявий стратегиялар ва KPI кўрсаткичлар етишмаслиги; пул оқимлари прогнозининг ноаниқлиги; жаҳон амалиётидан ортда қолиш (масалан, бюджетига сценарийли ёндашувлар кам қўлланилади). 2-жадвал Самарали бошқариш йўллари6 № Таклиф Изоҳ Қисқа, ўрта ва узоқ муддатли молиявий Стратеги