BOLALARNING IJODIY RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI OʻYINLAR VA ULARGA QOʻYILGAN TALABLAR

Аннотация

Ushbu maqola maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy rivojlanishiga ta’sir etuvchi oʻyinlar va ularni tashkil etishda qoʻyilgan pedagogik talablarni ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qiladi. Tadqiqotda oʻyinning bolalar ijodkorligiga ta’siri, turli xil ijodiy oʻyinlarning xususiyatlari, ularni tashkil etish metodikasi va pedagogik rahbarlik printsiplari koʻrib chiqilgan. Maqolada bolalarning tasavvur, fantaziya, ijodiy fikrlash va badiiy qobiliyatlarini rivojlantirishda oʻyinning oʻrni va ahamiyati asoslanadi. Shuningdek, ijodiy oʻyinlarga qoʻyilgan psixologik, pedagogik va gigiyenik talablar hamda ularni amalga oshirishning amaliy yoʻllari yoritilgan. Kalit soʻzlar: ijodiy rivojlanish, bolalar oʻyinlari, maktabgacha ta’lim, ijodkorlik, tasavvur, fantaziya, pedagogik rahbarlik, oʻyin metodikasi, ijodiy faoliyat, badiiy tarbiya Oʻyin bolalarning eng asosiy faoliyat turi boʻlib, ularning har tomonlama rivojlanishida, xususan ijodiy qobiliyatlarini shakllantirishda alohida ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun oʻyin nafaqat koʻngilochar faoliyat, balki ta’lim-tarbiya jarayonining asosiy vositasi hisoblanadi. Zamonaviy psixologiya va pedagogika fanlarining tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, bolalarning ijodiy rivojlanishi erta yoshdan boshlanadi va maktabgacha davrda asosiy shakllanish bosqichini boshdan kechiradi. Bu davrda oʻyin faoliyati orqali bolalar atrofdagi dunyoni oʻrganadi, oʻz his-tuygʻularini ifodalaydi va ijodiy salohiyatlarini namoyon etadi. IJodiy rivojlanish deganda bolalarning mustaqil fikrlash, yangicha yechim topish, oʻziga xos gʻoyalar ilgari surish, tasavvur va fantaziyani rivojlantirish qobiliyatlari tushuniladi. Bu jarayon maktabgacha yoshda asosan oʻyin faoliyati orqali amalga oshadi. Hozirgi kunda bolalarning ijodiy rivojlanishiga boʻlgan e’tibor tobora ortib bormoqda. Buning sababi shundaki, kelajakda ijodkor shaxslar jamiyat rivojlanishida muhim rol oʻynaydi. Shuning uchun maktabgacha ta’lim muassasalarida ijodiy oʻyinlarni toʻgʻri tashkil etish va ularni samarali boshqarish dolzarb masala hisoblanadi. Ijodiy rivojlanish va oʻyinning nazariy asoslari Ijodkorlikning psixologik asoslari Bolalar ijodkorligi murakkab psixik jarayon boʻlib, quyidagi komponentlardan tashkil topadi: 205 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК Tasavvur va fantaziya - Bolalarning xotiralarida saqlanган obrazlarni yangi kombinatsiyalarda birlashtirish qobiliyati. Bu jarayon ijodiy faoliyatning asosini tashkil etadi va bolalar oʻyin jarayonida doimiy ravishda tasavvur kuchlaridan foydalanadi. Ijodiy fikrlash - Muammolarni noan’anaviy yoʻllar bilan hal qilish, yangicha gʻoyalar ishlab chiqish qobiliyati. Bu jarayon quyidagi xususiyatlarga ega: Yechimlarning koʻpligi (alternativalarni koʻra bilish) Moslashuvchanlik (turli yondashuvlarni qoʻllash) Originallik (oʻziga xos, yangicha gʻoyalar) Batafsil ishlab chiqish (gʻoyalarni rivojlantirish) Motivatsiya - Ijodiy faoliyatga ichki intilish, yangilikka, kashfiyotga boʻlgan ishtiyoq. Bolalarda bu tabiiy ravishda mavjud boʻlib, toʻgʻri yoʻnaltirilishi zarur. Emotsional komponent - IJodiy jarayondan zavq olish, oʻz ishlarini baham koʻrishdan mamnun boʻlish, ijodiy muvaffaqiyatlardan xursand boʻlish. Oʻyinning rivojlanishdagi oʻrni Oʻyin bolalar rivojlanishida universal vosita vazifasini bajaradi: Kognitiv rivojlanish - Oʻyin jarayonida bolalar yangi bilimlarni egallaydi, aqliy amaliyotlarni oʻrganadi, muammolarni hal qilish koʻnikmalarini rivojlantiradi. Ijtimoiy rivojlanish - Birgalikdagi oʻyinlar orqali bolalar muloqot qilishni, hamkorlik qilishni, boshqalarning nuqtai nazarini hurmat qilishni oʻrganadi. Emotsional rivojlanish - Oʻyin orqali bolalar oʻz his-tuygʻularini namoyon etadi, boshqalarning emotsiyalarini tushunishni oʻrganadi. Jismoniy rivojlanish - Harakatli oʻyinlar bolalarning jismoniy rivojlanishiga, koordinatsiya va motor koʻnikmalarining shakllanishiga yordam beradi. Ijodiy rivojlanish - Oʻyin bolalarning ijodiy salohiyatini ochishda eng samarali vositadir. Ijodiy oʻyinlarning turlari va xususiyatlari Konstruktiv oʻyinlar Konstruktiv oʻyinlar bolalarning fazoviy tasavvuri va ijodiy fikrlashini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega: Qurilish oʻyinlari - Turli xil materiallar (kubiklar, konstruktor, tabiiy materiallar) yordamida turli inshootlar qurish. Bu oʻyinlar quyidagi qobiliyatlarni rivojlantiradi: Fazoviy tasavvur va geometrik fikrlash Rejalashtirish va ketma-ketlik 206 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК Problem solving koʻnikmalari Kichik motor harakatlari Modellashtirish oʻyinlari - Loy, plastilin, qum va boshqa materiallar yordamida turli narsalarni yaratish. Bu faoliyat: Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiradi Sensorik tajribani boyitadi Emotsional ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi Estetik tuygʻularni shakllantiradi Badiiy-ijodiy oʻyinlar Rasm chizish va rang berish oʻyinlari - Bolalar turli vositalar (boʻyoqlar, qalamlar, rangli qogʻozlar) yordamida oʻz tasavvurlarini qogʻozga tushiradi:  Vizual ijodkorlik