JALOLIDDIN MANGUBERDI JASORATI

Аннотация

Maqolada Jaloliddin Manguberdi yoki Jaloliddin Menguberdi (Jalol id- Diniya vad-Din Abu-l-Muzaffar Mankburni ibn Muhammad) sо‘nggi xorazmshoh haqida so’z boradi. Kalit so’zlar: Xorazmshoh, G‘azna, Xuroson, Chingizxon, Parvonadagi jang, “milliy qahramon. KIRISH: Jaloliddin Manguberdi yoki Jaloliddin Menguberdi (Jalol id-Diniya va-d- Din Abul-Muzaffar Mankburni ibn Muhammad) (1199—1231) — (1220 yildan buyon) sо‘nggi xorazmshoh, Ala id-Din Muhammad II va uning turkman xotini Oychechaklarning tо‘ng‘ich о‘g‘li. Jaloliddin Mekburni (yoki Manguberdi) nomini olib, “yuzida xoli bor” ma’nosini anglatadi. Jaloliddinning aniq tug‘ilgan sanasi noma’lum, uning rasmiy belgilangan tug‘ilgan sanasi 1198 yil. Gurganj saroyida hurmatga sazovor bо‘lgan baobrо‘ buvisi, qipchoq malikasi Turkan xotunning qistovi bilan, mavjud an’analarga qaramay, taxtga Jaloliddinning kichik ukasi О‘zloqxon о‘tiradi. Jaloliddin harbiy muhitda ulg‘ayadi va jang san’atini erta о‘zlashtiradi. G‘azna (hozirgi Afg‘oniston) uning qaramog‘ida bо‘lishiga qaramay, otasi fitnalardan saqlanib, о‘g‘lini о‘zini oldida Gurganjda ushlab turadi. Yosh Jaloliddin dushmanlar bilan tinimsiz janglar bо‘lib о‘tuvchi chegaraga chiqishga haraqat qiladi. Chingizxonning rejalashtirgan bosqinidan xabardor bо‘lib, Jaloliddin otasidan qо‘shinini Sirdaryoga qо‘yib, dushmanni о‘sha yerda kutib olishini sо‘raydi, lekin otasi himoya devorlari va qal’asi dushmanni mamlakatga qо‘ymasligiga amin bо‘ladi va qо‘shinni tо‘plamaslikka qaror qiladi. Mо‘g‘ullar shaharni shiddat bilan bosib oladi. Avvaliga, 1220 yil Buxoro, keyin Samarqand о‘rab olinadi. Jiddiy xastalangan Muhammad Kaspiyga qochadi. Uchta о‘g‘lini tо‘playdi, Jaloliddinning beliga о‘z shamshirini osib, uni taxt vorisi etib tayinlaydi va boshqa ukalarini akasiga itoat qilishlarini undaydi. Muhammadning о‘limidan sо‘ng Jaloliddin taxtga о‘tiradi, lekin Gurganj aslzodalari yangi hukmdorni bepisand qilib, xalq madadidan chetda qoldirishadi. Jaloliddin uch yuz sodiq turkman jigitlaridan iborat qо‘shin tо‘playdi va Xurosonga yо‘l oladi. Niso atrofida ular yetti yuz kishilik mо‘g‘ul qо‘shinini kutib olishadi va ularni osonlikcha yengishadi. Ushbu arzimas g‘alaba Xuroson aholisini mо‘g‘ul istilochilariga qarshi g‘ayratlantiradi, natijada, Chingizxon о‘z qо‘shinini Xorazm va Xurosonga yо‘llaydi va Jaloliddinning kichik ukalarini qо‘shini bilan yuzlanib, ularni ayovsiz tor-mor etadi. Jaloliddin vasiyat qilib qoldirilgan yeri tomon yо‘l olarkan, Marv noibi Xon Malik va uning qirq ming kishilik lashkari, turkman xoni Sayf id-din va uning qirq ming kishilik lashkari bilan ittifoqdosh tutinadi. Qandahor yaqinida birlashgan lashkarlar qо‘shini 75-son 1–to’plam Iyul-2025 Sahifa: 43 Ustozlar uchun pedagoglar.org mо‘g‘ullarni yо‘q qiladi va Jaloliddin G‘aznagacha yetib boradi. Murg‘ab yuqorisida unga Marvning sobiq noibi Xon Malik va turkman xoni Sayf id-din qо‘shiladi. G‘aznaga keliboq, Jaloliddin tez orada, о‘n ming kishilik qо‘shin tо‘plab, Qandahorni qamal qilgan mо‘g‘ullarga qarshi yurib, uni tor-mor etadi. Bо‘lingan xorazmlik lashkarlarning harbiy qо‘mondonlari о‘z hukmdorining muvaffaqiyati haqida eshitib, G‘aznaga tо‘plana boshlaydi va tez orada, Jaloliddin boshchiligida 70 mingga yaqin askar yig‘iladi. U bilan birga og‘asi Amin al Mulk, sarkarda Timur Malik, qarluqlar xoni Azam Malik va afg‘onlar muallimi Muzaffar Maliklar ham keladi. Chingizxon xali xorazmshoh kuchidan bexabar bо‘lib, unga qarshi Shiki Xutuxu boshchiligidagi 30-minglik qо‘shinini jо‘natadi. Bahorda Jaloliddinning qо‘shini G‘ori daryosidagi Valian qishlog‘ida Shiki Xutuxuning yetakchi lashkariga duch keladi. Mо‘g‘ul qо‘shini, deyarli butunlay yakson etiladi: bor-yо‘g‘i yuzta askar jon saqlab qoladi. Sо‘ngra, Jaloliddin dara tomon yо‘l olib, u yerda jangni kutadi. Shiki Xutuxu о‘zining bor qо‘shinini shu yerga yо‘naltiradi. Ikki qо‘shin haybatli qoyalar orasidagi toshloq darada uchrashadi. Joy otliq lashkar uchun noqulay bо‘lib, ikki tomon ham harakatdan tiyinishga majbur edi. Jaloliddin Temur Malikka piyoda kamonchilar bilan oldinga siljishlarini buyuradi. Xorazmliklar yovning kuchsiz tomonini sezganligiga qaramay, Shiki Xutuxu birinchi kun о‘zini tiyadi, keyin qoyalarga kо‘tariladi va mо‘g‘ullarga tepadan yoy otishni boshlab, mо‘g‘ul qо‘shiniga jiddiy talofot yetkazadi. Ertasiga Jaloliddinning askarlari daraga bir nazar boqib, mо‘g‘ullar qо‘shini soni kо‘payganini payqashadi. Aslida, Shiki Xutuxu zahiradagi otlarga mato bilan о‘ralgan poxol tulumlarni о‘tkazib qо‘yishni buyurgan bо‘ladi. Dushman tarafning chap qanotiga uyushtirilgan hujum о‘q-nayza dо‘li ostida qoladi. Shunda Shiki Xutuxu dushmanga aylanasiga hujum uyushtirishni buyuradi. Biroq, о‘y-yoylar dо‘li va qoyatoshli yonatrof mо‘g‘ullar yutug‘iga tо‘sqinlik qiladi. Jaloliddin о‘z jangchilarini egarlatadi va qо‘shimcha hujumga kirishadi. Qо‘qqisdan uyushtirilgan hamladan mо‘g‘ullar qocha boshlaydi. Xorazmshoh jangchilari chekinadi va Shiki Xutuxu о‘zining yarim qо‘shinidan ayriladi. (Afg‘oniston: Aleksandr