TEMURIYLARNING YEVROPA MAMLAKATLARI BILAN ALOQALARI

Аннотация

Mazkur maqolada Amir Temurning qonunchiligi, tashqi siyosati va diplomatiyasi, davlat va harbiy boshqaruvda tutgan siyosati hamda strategiyasi doirasidagi ayrim masalalar tahlil etilgan.Maqola fuqarolarimiz, ayniqsa yoshlarimizda buyuk bobokalonimizning deyarli butun Osiyo mintaqasida olib borgan siyosati, uning davlatni adolatli idora etish borasidagi mahoratidan o’rnak olgan holda, buyuk ajdodimiz shon- shuhratini ko’z o’ngimizda yana bir qadar yuksaltirishga xizmat qiladi. Kalit so’zlar: Temur tuzuklari, Movarounnahr, harbiy faoliyat, davlat, boshqaruv, iqtisod, adolat, diplomatiya, siyosat, Usmonli turklar, Halab, Damashq, Kambalu,Iogan Shiltberger. Xalqaro munosabatlarda Amir Temur davlatining rolini ko’rib chiqar ekanmiz, davlat, davlatchilik mohiyatida muayyan bir makon va jamiyatda mavjud turli imkoniyatlarni shu yerlik xalq manfaati yo’lida yuzaga chiqaruvchi tashkilotchilik yotganini eslatib o’tish g’oyatda muhimdir. Zero, davlat asoslari, davlatchilik har bir jamiyat va xalq boshiga bir marta bitilgan bo’ladi”. Shu ma'noda o’zbek davlatchiligi miloddan avvalgi 1-mingyillikning birinchi yarmidan o’z tarixini boshlab to Amir Temur davlatimiz tepasiga kelgunga qadar deyarli 2100 yillik taraqqiyot yo’lini bosib o’tgandi. Bu ulkan davr ichida davlatimiz boshqaruviga turli sulolalar kelib ketdi. Ularning faoliyati turli zamonlarda, turli ob'ektiv-sub'ektiv shart-sharoitlarda turlicha kechdi. Temuriylarning Yevropa bilan aloqalari: XV asr boshlarida Amir Temur va Yevropa monarxlari tashqi xavf boʻlmish Usmonli imperiyasiga qarshi yaqinlashishga harakat qilganlari tufayli rivojlangan. Temuriylar musulmon boʻlsalar-da, Usmonli turklari va Misr mamluklari bilan kuchli dushmanlik munosabatlari saqlanib qolayotgan edi. Garchi Temuriylar oʻzini gʻoziy deb eʼlon qilgan boʻlsalar-da, Amir Temur Yevropa bilan nisbatan doʻstona munosabatlarni davom ettirgan. Yevropa oʻsha paytda Usmonli turklarning bosqinchi qoʻshinlari tahdidi ostiga qolgan va Yevropa hukmdorlari kuchli ittifoqchilardan umidvor boʻlayotgan edi. Amir Temur ham xuddi shu tarzda Yevropa davlatlarini Usmonli dushmanlarini yoʻq qilishda yordam beradigan ittifoqchilar deb bilgan. 1399-yilda Hindiston yurishlaridan soʻng Amir Temur 1400- yilda Halab va Damashqni egallagan. 1402-yil iyuldagi Anqara jangida Usmonli hukmdori Boyazid I bilan jang qilib, magʻlubiyatga uchratgan. Ispaniya va Fransiya qirollari bilan aloqalar: 75-son 1–to’plam Iyul-2025 Sahifa: 48 Ustozlar uchun pedagoglar.org Anqara jangidan oldin, Yuz yillik urushning tinch bosqichlari vaqtida chet elda baxtlarini izlagan koʻplab Yevropa ritsarlari va qurolsozlaridan baʼzilari Amir Temur armiyasida xizmat qilishgan. Jak du Fey ismli fransuz zamindorining Amir Temur qoʻl ostida xizmat qilgani haqida maʼlumotlar mavjud, ammo uning xizmati nimadan iborat boʻlgani nomaʼlum. Shunisi maʼlumki, Amir Temur Nikopol jangida dahshatli muvafaqqiyatsizlikka uchragan salib yurishidan soʻng, oʻz vatandoshlariga qoʻshilib olishi uchun uni ozod qilgan. Jangdan soʻng Usmonli sultoni koʻplab mahbuslarni qatl etishni buyurgan, ammo Amir Temur Usmoniylarning jihod chaqirigʻiga javob berish uchun yuborgan tatar jangchilari Jak du Feyni tanib, uni qatl etilishdan qutqarib qolishgan. Anqara jangi paytida Ispaniyaning ikki elchisi Amir Temur yonida boʻlgan. Ular Pelayo de Sotomayor va Fernando de Palazuelos. Usmonli turklarning Yevropaga hujum qilishiga qarshi Amir Temur va Yevropa davlatlari oʻrtasida ittifoq tuzish imkoniyati mavjud edi. Usmonli va mamluk dushmanlarni tajovuzkor ittifoqlar yordamida oʻrab olishni istagan Amir Temur uchun aniq sabab bor edi. Bu ittifoq oʻzida bir asr oldingi fransuz-moʻgʻul ittifoqiga urinishlarni aks ettirgan. Temur Karl VI saroyiga Sultoniya arxiyepiskopining Dominikan ruhoniysi Jeanni elchi qilib yuborgan. Jean 1403-yil 15-iyunda Parijga yetib kelib[5], Temurning maktubini Karl VI ga yetkazgan. Unda quyidagilar yozilgan: Eng osoyishta, eng muzaffar Qirol va Sulton, Fransiya va boshqa koʻplab millatlar qiroli, eng qadrli doʻstim, dunyoning eng marhamatli monarxi, koʻplab buyuk urushlar gʻolibi. — Amir Temurdan Karl VI ga maktub Temur Karl VIga harbiy ittifoq hamda tijoriy aloqalarni yanada rivojlantirishni taklif qilgan. Karl VI faqatgina Temur oʻlimidan sal oldin (1405) javob elchiligini yubora olgan edi. Ispaniya bilan aloqalar ham rivojlangan. Ispaniyalik tarixchi Miguel Angel Ochoa Brunning fikriga koʻra, Kastiliya qiroli Henry III va Amir Temur oʻrtasidagi munosabatlar oʻrta asr Kastiliya diplomatiyasining eng muhim sahnalari boʻlgan[8]. Amir Temur Kastiliya saroyiga Xoji Muhammad al-Qozi ismli Chigʻatoy elchisini xat va sovgʻa-salomlar bilan yuborgan. 1402-yil dekabrda Amir Temur Anadolu sohilidagi kichik Yevropa avanposti bilan toʻgʻridan-toʻgʻri ziddiyatga kirishgan. Izmir shahri qal’asi va portini Gospitalyer ordeni egallab olgan. Amir Temur Izmirni ikki hafta davomida qamal qilib, egallagan. Ushbu harakat Aragon va Kastiliyani vahimada qoldirgan. Natijada Kastiliya qir