QORAXONIYLAR DAVLATIDA TA’LIM FAOLIYATI

Аннотация

Ushbu tadqiqotda birinchi musulmon turkiy davlati bo‘lgan Qoraxoniylar davrdagi manaviy ma`rifiy va ta`lim faoliyati to‘g‘risida ma`lumot berildi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha turli ma`nbalar o‘rganilib, natijalari bo‘yicha kerakli ma`lumotlar tadqiqot doirasiga kiritildi. Binobarin, diniy omil (Islom dini) Qoraxoniylar ta`lim faoliyatiga ijobiy ta`sir ko‘rsatadigan muhim omil hisoblanadi. Qoraxoniylar islomni qabul qilgunga qadar ularning ta`lim faoliyatlari ma`lum bir tizimli ma`rifiy faoliyati mavjud emas adi. Islomni qabul qilish bilan birga ancha tartibli va tizimli bo‘lib boradi ta`lim tizimi, ta`lim tizimining diqqat markazida madrasalar va shu davrda etishib chiqqan olimlar ayamiyatli iz qoldirganini ko‘rish mumkin. Kalit so‘zlar: Ta`lim, o‘qitish, Qoraxoniylar, madrasa, mudarris. KIRISH: Hoqonlikning g‘arbiy qismida ellikdan ortiq tanga bosib chiqarish uchun iqtisodiy patentsiali yuqori bo‘lgan shahar mavjud edi. Davlatning sharqiy qismida mintaqa aholisi va davlat o‘rtasidagi munosabatlar ta’minlashga mas’ul bo‘lgan davlat ayonlar islom dinini yangi qabul qilgan yuz minglab odamlar uchun faqihlarga va fiqhiy asarlarga ehtiyoj bor edi1 . Madrasa arab tilida dars olib boriladigan joy, talabalar bilim olidigan bino demakdir. Madaris - bu madrasalarning ko‘pligi. Islomning qadimgi davrlaridagi masjidlar ta`lim berilgan joylar edi. Ta`lim faoliyatining ko‘payishi va xilma- xilligi bilan ta`lim markazi masjidlardan madrasalarga o‘tishni boshladi. Bir tomondan madrasalar boshqa tomondan masjidlarning o‘rnini bosa boshlagach, masjidlar ham yangi ta`lim markazi sifatida faoliyat yuritmoqda edi. Biroq, masjidlar ibodat markazlari bo‘lganligi sababli, ta`lim faoliyati ortish natijasida darslar va ibodatlarning birgalikdagi olib borish ehtiyoji natijasida yuzaga kelgan ba`zi muammolarni to‘liq hal qila olmaydilar bu kabi muammolar esa madrasa muassasalarini barpo etishni majburiylashtirdi. Shuningdek, bir tomondan masjidlarda ibodat qilinadigan joylair bo‘lgan boshqa tomondan, masjidlarda dars jarayonidagishovqinli va bahs munozarali holatlar ibodatga kelgan insonlar uchun kop ham uyg‘un muhit emas edi . Yana darslarning ko‘payishi bilan (Islom ilmlari va tabbiy ilmlar) kengayayotgan o‘rganuvchi auditoriyasiga javob berish uchun masjidlardan ajratilgan muassasalarga ehtiyoj bor edi. Bu sabablarning barchasi alohida madrasa muassasasining paydo bo‘lishiga zamin yaratdi . Ushbu o‘zgarishlarga muvofiq o‘rta asr islom dunyosidagi birinchi zamonaviy madrasa Tamg‘ach Ibrohim Bug‘roxon tomonidan 1066 yilda Samarqandda ochilgan. Ushbu muassasa boshqa muassasalardan o‘ziga xos farqlar mavjud; qurilish jihatdan alohida noyob bino, talabalar 75-son 1–to’plam Iyul-2025 Sahifa: 65 Ustozlar uchun pedagoglar.org turar joyi, kutubxona, saylangan boshqaruvchilar, dasturlar va kurslarning ma`lum bir tuzilishiga ega talabalar uchun stipendiyalar, inflyatsiya darajasiga qarab belgilanadigan professor maoshlari va doimiy manbalar aniq, belgilangan yillik byudjet kabi funksiyalar mavjud edi. Tamg‘ach Ibrohim Bug‘roxon tashabbusi bilan ushbu ta`lim muassasadida, XII asrda birgina Buxoroda maosh oluvchi olti ming fiqih olimlari bo‘lganligi ta`lim va tarbiya faoliyatiga qanchalik ahamiyat berilishining aniq ko‘rsatkichidir. Madrasalarning asosiy vazifasi imom, muazzin, xatib, voiz va muftiy kabi davlat odamlarini ta`minlashdir shuningdek ularning ehtiyojlariga javob beradigan o‘qimishli odamlarni tayyorlashdan tashqari, sud ishlaridan sug‘orish va sudya, muhtesiblik, kotib, tarjimon, josus, notarius, elchixona, noib, hokim va vazir kabi davlat kadrlariga bo‘lgan ehtiyojlarga javob berish edi. Madrasalarning tashkil topishi va sonining ortishi, davlat hizmatchilarining va olimlarni tayyorlashga bo‘lgan umumiy ehtiyoji kelib chiqishi haqida aytish mumkin Qoraxoniylar, X asrda Movaraunnahir va Sharqiy Turkiston o‘rtasidagi mintaqada tashkil etilgan davlat tili sifatida(xoqaniy turkchasini) yozma tili sifatida ishlatgan. Ushbu davrda uyg‘ur yozuvi bilan bir qatorda arab yozuvidan ham foydalanilgan. So‘z boyligi jihatidan eski turk tiliga yaqin nisbatan boy uyg‘urch islomda avvalgi davrda buddizm bilan bog‘liq so‘zlarning aksariyati lug‘antda so‘zlar o‘rniga islomga tegishli so‘zlarni o‘z ichiga olingan. 1069 yilda Yusuf Xos Hojib tomonidan yozilgan va 6645 baytdan iborat "Qutatg‘u bilig" hamda 1074 yilda Mahmud Qoshg‘ariy tomonidan yozilgan Devoni lug‘ati turk, asari arablarga turkiy tilini o‘rgatish maqsadida turk tilining birinchi lug‘ati hamdir. Adib Ahmet Yukneki tomonidan yozilgan va 101 ta to‘rtlikdan iborat "Hibat ulhaqoyiq", Yassaviy tomonidan yozilgan Devoni Hikmat Qoraxoniy turkiy tilning asosiy namunalaridir. Devoni lug‘ati turk asarida 8624, Qutadg‘u bilikda 2961, "Hibat ul- haqoyiq" 1306 so‘zlarning mavjudligi, Qoraxoniylar turkiy tilining juda katta so‘z boyligiga egaligi ko‘rsatkichdir . Qoraxoniylar turkiychasi birinchi islomiy adabiy tildir. XI-XII asrlarda Qashqar va Sharq va G‘arb Turkistonda rivojlangan. X asrda Qoraxoni