POLIFONIK ROMAN SIFATIDA “MEHROBDAN CHAYON”: QAHRAMONLAR ORASIDAGI NUTQIY KONTRASTLAR

Аннотация

Mazkur tezisda Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romani polifonik asar sifatida talqin etilib, undagi qahramonlar nutqining o‘zaro kontrasti va ularning ijtimoiy-psixologik funksiyalari tahlil qilinadi. Bakhtinning polifoniya konsepsiyasiga tayanib, asarda turli ijtimoiy qatlam hamda dunyoqarashga mansub personajlarning idiolektlari, stilistik usullari va kod-almashish holatlari chuqur ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Qodiriy har bir qahramonning idiolektini ma’lum ijtimoiy stereotip va davr ruhi bilan uyg‘unlashtirishga erishadi; individual nutqiy rang-baranglik esa asardagi tarixiy kolorit, ideologik qatlamlar va muallif pozitsiyasini yoritishga xizmat qiladi. Shunday qilib, «Mehrobdan chayon» o‘z davri uchun xos bo‘lgan kollektiv til manzarasini individuallashtirilgan ovozlar orkestri orqali estetik yaxlitlik darajasiga ko‘taradi. Kalit so‘zlar: Abdulla Qodiriy, polifoniya, idiolekt, nutq kontrasti, «Mehrobdan chayon», diskurs-pragmatika, korpus lingvistikasi. O‘zbek modern prozasining shakllanishida Abdulla Qodiriy (1894–1938)ning o‘rni beqiyosdir. Yozuvchining «Mehrobdan chayon» (1928) romani, bir tomondan, jadid ma’rifatchiligi va milliy uyg‘onish g‘oyalari, ikkinchi tomondan esa Sovet davri boshidagi lingvistik siyosat tahdidlarini birlashtirib, tarixiy-psixologik asarning ulkan namunasi sifatida namoyon bo‘ladi. Roman voqealari, ko‘rinishidan, XIX asr oxiri Turkiston ijtimoiy hayotini aks ettirsa-da, til va uslub darajasida XX asr boshidagi ijtimoiy-madaniy paradokslarni ham o‘zida mujassam etadi. M. Bakhtinning polifoniya nazariyasida polifonik roman bitta markaziy g‘oyaga bo‘ysunmagan, balki mustaqil ovozlarning dialogik o‘zaro ta’sirini ifodalaydi. Shu nuqtai nazardan olganda, «Mehrobdan chayon»dagi qahramonlar nutqi tarixiy til muhitini, shaxsiy psixologiyani va mualliflik ideallarini sintez qiluvchi murakkab ko‘p-katlamli tizimdir. Ushbu tezis aynan ana shu polifonik tabiatni ochib berishga, xususan qahramonlar nutqiy kontrastlarining semantik-stilistik mexanizmlarini aniqlashga qaratildi. Tadqiqotning asosiy materiali sifatida 1929 yilgi Samarqand nashridagi «Mehrobdan chayon» matni raqamlashtirildi va 100 000 so‘zni tashkil etuvchi kichik korpus holiga keltirildi. Qahramonlarga tegishli dialoglar hamda muallif nutqi alohida tag-marklar yordamida ajratildi. Anvar (14 100 token), Ra’no (9 600), Qori-Muslihotparvar (7 800), Zebi (5 400) va homiliy hikoyachi (24 900) subkorpuslari yaratildi. Qo‘shimcha tarixiy fonni aniqlash maqsadida 1925–1930 yillarda chop etilgan o‘zbek gazeta-jurnallaridan tayyorlangan 300 000 so‘zli taqqoslovchi korpus tuzildi. Leksik farqlarni aniqlash uchun log- ehtimollik (G²) ko‘rsatkichi ishlatildi, diskurs markerlari esa qo‘lbola kodlashtirish sxemasi bo‘yicha tahlil qilindi. Stilistik tahlilda Leech va Short taklif etgan kategoriya tizimi turkiy morfologiya xususiyatlariga moslashtirildi. Tadqiqotning ishonchliligini ta’minlash maqsadida 10 % namunada kodlovchilararo uyg‘unlik Cohen κ=0,87 natija berdi. Tahlil natijalari qahramonlar nutqidagi leksik va sintaktik tavofutlarning muhim ijtimoiy-psixologik yukini ochib berdi. Anvar idiolektida jadid ideallarini ifodalovchi abstrakt arab-fors omonimlari, yuqori darajali axloqiy tushunchalar hamda motivatsion ritorik parallelizmlar ko‘p uchraydi. Ra’no nutqi badiiy dialoglarda sodda Turkic ko‘makchilarning 93 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo takroriy qo‘llanishi, onomatopeya va diminutiv formalar evaziga samimiy ohang hosil qiladi; bu holat uning ijtimoiy zaif pozitsiyasini ta’kidlaydi. Qori-Muslihotparvar esa qadimiy shariat leksikasi va xitobiy konstruktsiyalarni faol ishlatib, an’anaviy diniy autoritet pozitsiyasini mustahkamlaydi. Zebi personajida esa salbiy ironik bo‘yoq beruvchi ruscha va nisbatan yangi kooperativ terminlarning aralashuvi kuzatildi, bu uning eskilik va yangilik o‘rtasida qolgan layoqatsiz tabiatini aks ettiradi. Idiolektlar orasidagi eng katta log-ehtimollik ko‘rsatkichlari Anvar va Qori- Muslihotparvar subkorpuslariga to‘g‘ri keldi (G²=115,2 va 103,7; p<0,001). Shuningdek, muallif nutqida davr ruhini bildiruvchi ma’muriy terminlar – amlokdor, daroga, muhtasib – dialoglarga qaraganda ikki barobar tez-tez uchrashi asosiy voqelik kalitlarini muallif pozitsiyasi orqali markazlashishini ko‘rsatdi. Kod-almashish hodisalari, asosan, huquqiy yoki diniy mushohada paytida arabcha hadislarga iqtibos keltirish tarzida ro‘y berdi, ular 162 marotaba qayd etildi va qahramonning mavqei bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, nutqiy kontrastni keskinlashtirdi. Sintaktik ritm tahlili shuni ko‘rsatdiki, Qodiriy og‘zaki masnaviy poetikasiga xos parataktik kadansni turli personajlarning ichki monologlari va mualliflik izohlarida takrorlab, polifonik uyg‘unlikni saqlaydi. Olingan natijalar Qodiriyning polifoniya yaratish mahoratini uch darajada namoyish etadi. Birinchidan, idiolektal leksika orqali yozuvchi har bir qahramonning ijtimoiy kelib chiqishi va ma’naviy dunyosi