MUSTAQILLIK DAVRI ADABIYOTIDA SHAXS VA JAMIYAT TASVIRI

Аннотация

Mazkur maqolada O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng shakllangan adabiyotda shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlar, bu munosabatlarning badiiy asarlarda qanday ifoda topgani, yozuvchi va shoirlar tomonidan inson ruhi, milliy qadriyatlar va ijtimoiy ong masalalariga bo‘lgan yondashuv tahlil qilinadi. Mustaqillik davri adabiyoti orqali adiblar shaxs erkinligi, milliy o‘zlik va jamiyatdagi o‘zgarishlarga badiiy baho berish imkoniga ega bo‘ldilar. Kalit so‘zlar: Shaxs, jamiyat, mustaqillik, adabiyot, ma’naviyat, badiiy tafakkur, milliy o‘zlik, zamonaviy yozuvchilar. Mustaqillik O‘zbekiston tarixidagi eng muhim bosqichlardan biri bo‘lib, u jamiyatning barcha sohalarida, xususan, madaniyat va adabiyotda tub burilishlarga sabab bo‘ldi. Yangi tarixiy sharoit adiblar oldiga ijtimoiy haqiqatni ochiq tasvirlash, shaxs erkinligini targ‘ib qilish va jamiyatdagi yangilanishlarni badiiy obrazlar orqali yoritish kabi vazifalarni qo‘ydi. Adabiyot inson qalbiga, uning ijtimoiy hayotdagi o‘rniga, shaxsiy izlanishlariga chuqurroq nazar tashladi. Shaxs obrazini yoritishda mustaqillik davri adabiyoti oldingi davr adabiyotidan sezilarli darajada farq qiladi. Sovet davrida shaxs ko‘pincha jamoaga bo‘ysungan, umumiy g‘oyaga xizmat qiluvchi obraz sifatida tasvirlangan bo‘lsa, yangi davrda u o‘z fikri, o‘z qarashlari va ichki dunyosi bilan sahnaga chiqdi. Bu o‘zgarish o‘zbek adabiy tafakkurining yangi bosqichga ko‘tarilganini bildiradi. Shaxs endi o‘zligini izlayotgan, jamiyatdagi o‘rnini anglashga intilayotgan individual mavjudot sifatida tasvirlana boshladi. Bu esa adiblarni inson ruhiyati, ichki kechinmalari va o‘zini anglash jarayonlarini chuqur tahlil qilishga undadi. Jamiyat – adabiyotning doimiy ilhom manbai. Mustaqillik davrida ijtimoiy hayotda yuz bergan o‘zgarishlar, yangilanishlar va muammolar adiblar nigohidan chetda qolmadi. Iqtisodiy islohotlar, zamonaviylik va an’anaviylik to‘qnashuvi, migratsiya, yoshlar muammosi kabi mavzular ko‘plab asarlarda o‘z aksini topdi. Zamonaviy yozuvchilar jamiyatdagi axloqiy inqiroz, qadriyatlar almashinuvi va shaxsiy tanlovlar orqali jamiyat taraqqiyotining murakkab jarayonlarini badiiy talqin qilishmoqda. Bu esa adabiyotni ijtimoiy ongni uyg‘otuvchi kuchga aylantirmoqda. Mustaqillik o‘zbek xalqi uchun milliy o‘zlikni tiklash, tarixiy xotirani yangilash va o‘z qadriyatlarini qayta baholash imkonini berdi. Bu holat adabiyotda ham muhim o‘rin egalladi. Adabiyot endi nafaqat ma’naviy merosni asrash, balki uni zamonaviy ruhda boyitish vositasiga aylandi. Shaxs obrazining markazida endi nafaqat ichki kechinma, balki milliy g‘urur, tarixiy xotira va ajdodlar merosiga hurmat turadi.1 1 Bahriddinov K. Mustaqillik davri adabiyoti. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. – B. 154. 118 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Shoir va yozuvchilar o‘z asarlarida milliy til, din, madaniyat va urf-odatlar masalasiga alohida e’tibor qaratib, ularni shaxsni shakllantiruvchi asosiy omil sifatida yoritmoqda. Mustaqillik davrida adabiyotda mavzu, shakl va uslub jihatidan rang-baranglik kuchaydi. Yangi adabiy avlod – yosh yozuvchilar jamiyatga yangi nigoh bilan qarashmoqda. Bu asarlarda postmodernistik unsurlar, ichki monologlar, ramz va timsollar orqali shaxs va jamiyat orasidagi ziddiyatlar teran badiiy ifoda topmoqda. Ayniqsa, yosh avlodning identitet muammolari, modern hayot tarziga moslashuvi, ijtimoiy rollar to‘qnashuvi kabi mavzular ko‘tariladi. Mustaqillik davri adabiyoti o‘zbek adabiy tafakkurida yangi sahifa ochdi. Unda shaxs obrazining chuqur, individual yoritilishi, jamiyatdagi o‘zgarishlarga badiiy baho berish, milliy qadriyatlarni aks ettirish asosiy yo‘nalishga aylandi. Adabiyot bugun ham jamiyat ruhiyatini aks ettiruvchi, ijtimoiy ongni uyg‘otuvchi va shaxsiy o‘zlikni anglashga xizmat qiluvchi kuchli vosita sifatida rivojlanmoqda. Shaxs va jamiyat o‘rtasidagi badiiy munosabatlar keyingi adabiy jarayonlar uchun ham muhim mavzu bo‘lib qolaveradi.