O‘ZBEK ADABIYOTIDA HIKOYAVISTLIK: AN’ANA VA YANGILIKLAR

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotida hikoya janrining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va bugungi kunda tutgan o‘rni tahlil etilgan. Jadid adiblari, sovet davri va mustaqillikdan keyingi adabiyot namoyandalari tomonidan yaratilgan hikoyalar misolida hikoyavistlikning badiiy va estetik xususiyatlari ochib berilgan. Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Erkin A’zam, Xurshid Do‘stmuhammad kabi adiblarning ijodi asosida hikoyaning mavzular doirasi, obraz yaratish mahorati va psixologik tahlil vositalari yoritilgan. Maqolada hikoya janrining milliy adabiy tafakkurdagi o‘rni va zamonaviylik bilan uyg‘unlashuvi ko‘rsatib beriladi. Kalit so‘zlar: o‘zbek adabiyoti, hikoyavistlik, hikoya janri, jadid adiblari, sovet davri nasri, mustaqillik davri, badiiy obraz, psixologik tahlil, zamonaviy hikoyachilik, estetik yondashuv. STORYTELLING IN UZBEKISTAN LITERATURE: TRADITIONS AND INNOVATION Berdaq Karakalpak State University 2nd year student Orazbaeva Asal Shaukat qizi Annotation: This article analyzes the formation, stages of development and the place of the story genre in Uzbek literature. The artistic and aesthetic features of storytelling are revealed on the example of stories created by Jadid writers, representatives of literature of the Soviet period and post-independence. Based on the work of writers such as Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Erkin A’zam, Khurshid Do’stmuhammad, the scope of the story’s themes, the skill of creating an image and the means of psychological analysis are highlighted. The article shows the place of the story genre in national literary thought and its integration with modernity. Keywords: Uzbek literature, storytelling, story genre, Jadid writers, Soviet-era prose, the period of independence, artistic image, psychological analysis, modern storytelling, aesthetic approach. O‘zbek adabiyotining taraqqiyotida nasr janrining, xususan, hikoyaning tutgan o‘rni beqiyosdir. Hikoya janri o‘zbek adabiyotida XIX asr oxiri va XX asr boshlaridan boshlab shakllana boshlagan bo‘lib, xalq og‘zaki ijodi va Sharq adabiy an’analariga tayangan holda o‘ziga xos rivoj yo‘lini bosib o‘tgan. Hikoyaviy uslub orqali yozuvchi qisqa, ammo mazmunan chuqur, hayotiy voqealarni yoritadi. Bu maqolada o‘zbek adabiyotida hikoyavistlikning rivojlanish bosqichlari, uning asosiy vakillari, mavzular doirasi va estetik xususiyatlari tahlil qilinadi. O‘zbek hikoyachiligining dastlabki bosqichlarini o‘rganishda jadid adiblarining faoliyati alohida ahamiyatga ega. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi ziyolilar hikoya janrida ijod qilib, xalqni ma’rifatga, uyg‘onishga chorlovchi asarlar yaratdilar. 56 Misol: Abdulla Qodiriyning “Uloqda” hikoyasi jamiyatdagi adolatsizlik, boylar va kambag‘allar orasidagi tafovut haqida bahs yuritadi. Bu hikoya o‘zbek hikoyachiligida realistik tasvirning boshlanishi sifatida alohida e’tiborga loyiq. Sovet davrida o‘zbek hikoyachiligi yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu davrda adiblar ko‘proq ijtimoiy mavzular, mehnatkashlarning hayoti, urush yillari, sadoqat, fidoyilik, insoniylik kabi tushunchalarni yoritishga e’tibor qaratdilar. 1. Abdulla Qahhor — o‘zbek hikoyachiligida chuqur psixologik tahlil, mahoratli obraz yaratish va samimiy ifoda uslubi bilan ajralib turadi. Misol: Uning “Sinchalak”, “Og‘riq”, “Muhabbat” kabi hikoyalari orqali inson ruhiyatining eng nozik qatlamlari yoritilgan. “Og‘riq” hikoyasida yurak og‘rig‘i bor bemorning hayotga va o‘limga bo‘lgan munosabati orqali falsafiy yondashuv, hayot va qadriyatlar masalasi ochiladi. 2. Said Ahmad — hikoyalarida ko‘proq shahar hayoti, odamlarning oddiy muammolari, ichki kechinmalari tasvirlanadi. Misol: “Jimjitlik” asarida ota-bola orasidagi sukunatli munosabat orqali qalbdagi iztirob, kechikkan mehr ko‘rsatib beriladi. O‘quvchi har bir qahramonning ruhiy olamini o‘z qalbi orqali his qiladi. Mustaqillikdan keyingi yillarda o‘zbek hikoyachiligida mavzu doirasi kengaydi, erkin fikr, shaxsiy tajriba, milliylik va zamonaviylik uyg‘unligi asosida yangi shakllar paydo bo‘ldi. Hikoyachilik yana bir bor o‘zining kuchli badiiy vosita ekanini ko‘rsatdi. 3. Erkin A’zam — hikoyalarida zamon ruhi, inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar, shaxsiy haqiqatlar aks ettiriladi. Misol: “Ko‘hna dunyo” asarida o‘tmish va bugunning qarama-qarshiligini, milliylik va globallashuv orasidagi ziddiyatlarni o‘zida mujassam etadi. Muallif hikoya vositasida jamiyatdagi ma’naviy bo‘shliqni tasvirlaydi. 4. Xurshid Do‘stmuhammad — hikoyalarida inson ichki dunyosining chuqur qatlamlari, ruhiy iztirob, jamiyatdagi o‘zgarishlar falsafiy yondashuv bilan yoritiladi. Misol: Uning “Ko‘cha” asarida shunchaki bir voqea emas, balki jamiyatda begonalashgan odamlarning iztirobi, yolg‘izligi tasvirlanadi. Oddiy ko‘rinadigan syujet ortida katta ijtimoiy muammo turadi. O‘zbek adabiyotida hikoyavistlik quyidagi badiiy xususiyatlar bilan ajralib turadi:  Ixcham syujet – hikoya hajman kichik bo‘lsa-da, mazmunan chuqur bo‘ladi.  Yakka markazli qahramon – ko‘pincha bir asosiy o