O‘ZBEK VA RUS XALQ MAQOLLARIDAGI AYOL OBRAZLARI

Аннотация

Данная статья посвящена сравнительному анализу образа женщины в русских и узбекских пословицах. Через фонд паремий рассматривается традиционное представление о женщине, сформировавшееся в менталитете двух народов. Анализ пословиц позволяет выявить как общие черты, касающиеся роли женщины в семье и обществе, так и различия, отражающие менталитет, исторический опыт и гендерные стереотипы обеих культур. Особое внимание уделяется лексико-семантическому выражению концепта «женщина» и его поучительно-оценочному характеру. Результаты исследования показывают значимость народных пословиц как средства сохранения этнокультурных ценностей и гендерных представлений. https://scientific-jl.com/new 33 88 Volume–80_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Ключевые слова: женщина, пословицы, образ, стереотип, русская культура, узбекская культура, гендер, паремиология, сравнительный анализ, менталитет Jahon xalqlarining maqol va matallarida o‘xshash mavzular uchraydi, chunki har bir millatning og‘zaki ijodi orqali tabiat, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar va umuminsoniy qadriyatlarga munosabati ifodalangan. Maqollar xalqning asrlar davomida to‘plangan donolik xazinasidir. Ular orqali boshqa millat vakillarini tushunish, ularning dunyoqarashini his etish, boshqa madaniyatga moslashish imkoniyati yuzaga keladi. Dunyo tilshunosligida zamonaviy antropotsentrik paradigma doirasida keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borilmoqda, jumladan, gender tarkibiy qismini konseptosferalarni ta’riflashga birlashtirish, aqliy ongning shakllanishi quroli sifatida til kognitiv ko‘lamini aniqlash, gender konseptosferani qiyosiy o‘rganishning ilmiy-metodologik asosini ishlab chiqish, paremiologik fondida gender stereotiplar muammosi, ayol konseptining segment xususiyatlari, ayol konsepti an’analari va innovatsiyalari muammolariga alohida e’tibor berilmoqda. Shu asosda kognitiv jihatga urg‘u bergan holda kognitiv va gender tahlil metodikalarini birlashtirish, ikkala fan tushunuchalari apparatini samarali qo‘llash, aqliy qurilmalarning differensial belgilarini har taraflama qamrab olish, milliy konseptosferalari mazmunida gender belgilarni qayta qurish, ayol konseptining tayanch konseptlari maydoni modelini yaratish va ilmiy baholashga nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Mustaqillik milliy tilshunoslikni jahondagi ilg‘or mezonlar asosida rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan barcha sharoitlarni yaratishi bilan birga, ushbu mezonlarga ko‘p asrlik milliy dunyoqarashimizdan kelib chiqib munosabat bildirish mas’uliyatini ham yuklaydi. O‘zbekiston Prezidenti Sh.Mirziyoyev so‘zlarida o‘z aksini topgan: “Biz xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rni va mavqeyini oshirish, ularga turli mas’ul vazifalarni ishonib topshirishga qaratilgan siyosatni yanada faol davom ettiramiz”1. Belgilangan vazifalar ushbu jarayonni amalga oshirishda rus va o‘zbek paremiologiya materialida ayol konseptini kognitiv modellashtirish o‘ziga xosligini qiyosiy tahlil qilishni talab qiladi. So‘nggi yillarda rus va o‘zbek xalqlarining tilga oid hodisalarini o‘rganishga qiziqish ortayotgani kuzatilmoqda. Ayniqsa, paremiologiya sohasidagi izlanishlar ahamiyatlidir, chunki maqol va matallarda millatning madaniy xususiyatlari namoyon bo‘ladi. Hozirda turli lingvomadaniy konseptlarni rus va o‘zbek tili materiallari asosida paremiologik tahlil yo‘lida o‘rganish ishlari olib borilmoqda.Maqollarning xususiyatlari tilshunoslar tomonidan turlicha belgilangan. Ular oddiy va murakkab, bir qismli va ikki qismli jumla shaklida bo‘lishi mumkin. Umumlashtiruvchi, shaxssiz yoki infinitiv jumla sifatida keladi. Qisqaligiga qaramay, https://scientific-jl.com/new 33 99 Volume–80_Issue-1_July-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS ular mazmun jihatdan boy bo‘lib, insonning turli fikr va tuyg‘ularini ifoda eta oladi. Tadqiqotchilardan biri ta’kidlaganidek, maqol – bu qisqa, lekin mazmunan to‘la bir asarning axloqiy xulosasidir. Ko‘pgina olimlar kognitiv jarayonlar umumiy xususiyatlarga ega, deb hisoblaydilar. Biroq ijtimoiy-tarixiy shartlar bilish jarayoniga ta’sir qilib, til va nutqda aks etgan bilimlarni farqli shaklda namoyon etadi. Shu bois kognitiv tuzilmalarni qiyosiy o‘rganish mumkin bo‘ladi. Maqolalarda asosan ikki qavat ma’no – to‘g‘ridan-to‘g‘ri va kinayaviy ma’nolar mavjud. Ayrim olimlar maqolalarning o‘ziga xos ritmik tuzilishi haqida so‘z yuritadilar. Bunday tuzilish o‘zbek maqolalarida ham kuzatiladi. «Ayol» konsepti ham boshqa dunyoqarashga oid konseptlar singari turli ong turlarida: oddiy, ilmiy va badiiy ongda namoyon bo‘ladi. Hozirgi tilshunoslikda biluv emas, balki o‘zaro biluv dominantaga aylanmoqda. Bu esa til, madaniyat va shaxsiyat o‘zaro munosabatlarini tadqiq etishni talab etadi. Til inson atrofidagi voqelikni va o‘zi haqidagi tasavvurni ifodalovchi vosita sifatida qaraladi. Shu munosabat bilan lingvomadaniyatshunoslik — til va madaniyat chegarasidagi fan — muhim ahamiyatga ega bo‘lib, inson va uning dunyo bilan munosabatini tushunishga xizmat qiladi (N. Arutyunova, V. Vorobev, V. Kar