VOYAGA YETMAGANLAR TOMONIDAN SODIR ETILGAN JINOYATLAR VA ULARNING OLDINI OLISH CHORALARINING HUQUQIY ASOSLARI

Аннотация

Mazkur tadqiqot voyaga yetmaganlar orasida sodir bo‘layotgan jinoyatlar va ularning oldini olish mexanizmlarining huquqiy jihatlarini o‘rganishga bag’ishlangan. Maqolada O‘zbekiston va xalqaro amaliyot asosida voyaga yetmagan jinoyatchilar bilan ishlashning innovatsion metodlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida 2019-2024 yillar oralig’idagi empirik ma’lumotlar o‘rganilgan va voyaga yetmaganlar jinoychiligi dinamikasi baholangan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, kompleks profilaktika yondashuvi takroriy jinoyatchilik riskini sezilarli darajada kamaytiradi. Huquqiy himoya tizimi, ijtimoiy reintegrasiya dasturlari va oila institutining mustahkamlanishi asosiy yo‘nalishlar hisoblanadi. Tadqiqotda diversiya dasturlari va restorative justice mexanizmlarining samaradorligi tasdiqlangan. Kalit so‘zlar: Voyaga yetmaganlar jinoychiligi, huquqiy profilaktika, diversiya, restorative justice, ijtimoiy reintegrasiya, oilaviy tarbiya, ta’limiy muhit, mahalliy jamiyat, psixo- ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, takroriy jinoyatchilik. Kirish. Hozirgi kunda voyaga yetmaganlar jinoychiligi global miqyosda eng muammoli masalalardan biri sanaladi. Butun dunyoda har yili taxminan 1.5 million voyaga yetmagan jinoyat sodir etadi va bu raqam yildan-yilga o‘sib bormoqda [1]. Ushbu tendensiya nafaqat individual oilalar, balki umuman jamiyat barqarorligi uchun jiddiy xavf tug’diradi. Voyaga yetmaganlar jinoychiligi atamasi ostida 14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan qonunbuzarlik harakatlari tushuniladi [2]. Bu muammo ko‘p qirrali tabiatga ega bo‘lib, unga ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar, oilaviy muhit, ta’lim tizimidagi kamchiliklar, ruhiy-psixologik omillar ta’sir ko‘rsatadi. Jahon Bank ma’lumotlariga ko‘ra, voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan bog’liq xarajatlar global darajada yiliga 2.1 trillion dollarga yetadi [3]. Bu miqdor profilaktika tadbirlari, sud jarayonlari, isloh muassasalari va reabilitatsiya dasturlari uchun sarflanadigan mablag’larni qamrab oladi. Bundan tashqari, jinoyatlar natijasida yuzaga keladigan moddiy va ma’naviy zararlar jamiyat rivojlanishiga sezilarli ta’sir etadi. O‘zbekiston sharoitida bu masala alohida dolzarblikka ega. Mamlakatimiz aholisining 65% dan ortig’ini 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlar tashkil etadi [4]. Bunday demografik tuzilma voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan kurashni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylantiradi. So‘nggi o‘n yil ichida O‘zbekistonda amalga oshirilgan keng ko‘lamli ijtimoiy islohotlar, ta’lim tizimining tubdan qayta tiklanishi va yoshlar ishlarini tashkil etishda yangi yondashuvlar joriy etilishi bu sohada ijobiy o‘zgarishlar yaratishga xizmat qilmoqda. Huquqiy jihatdan voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan kurash o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Eng avvalo, voyaga yetmagan shaxslarning psixofiziologik rivojlanish xususiyatlari hisobga olinishi zarur [5]. 5 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ikkinchidan, jazolash printsipidan ko‘ra, tarbiyaviy va reabilitatsion yondashuv ustuvor bo‘lishi kerak. Uchinchidan, oila, maktab va mahalliy jamiyatning bu jarayondagi faol ishtiroki ta’minlanishi lozim. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, voyaga yetmaganlar jinoychiligi bilan samarali kurashayotgan mamlakatlar quyidagi asosiy tamoyillarga rioya qiladi: erta aniqlash va profilaktika tizimini rivojlantirish, har bir voyaga yetmaganga individual yondashuv, tiklovchi adolat (restorative justice) prinsiplarini qo‘llash, ta’lim va kasbiy tayyorgarlikni ta’minlash, oila va jamiyat a’zolarining faol ishtirokini rag’batlantirish [6]. Finlandiya, Norvegiya, Niderlandiya va Yaponiya kabi davlatlar bu sohadagi eng ilg’or tajribaga ega hisoblanadi. Kriminologik tadqiqotlar shuni isbotladiki, voyaga yetmaganlar jinoychiligi ko‘pincha oilaviy dysfunktsiya, ta’lim tizimidan chetlanish, ijtimoiy qatlamlar orasidagi tengsizlik va raqamli texnologiyalarning salbiy ta’siri natijasida vujudga keladi [7]. Shuning uchun ham bu muammo bilan kurashish kompleks yondashuv talab etadi. Zamonaviy psixologiya fanlari voyaga yetmaganlar jinoychiligi rivojlanishida neyrofiziologik omillarning muhim rolini ta’kidlaydi [8]. Miya rivojlanishining o‘smirlik davridagi xususiyatlari, impulsivlik darajasining yuqoriligi va oqibatlarni oldindan ko‘ra bilish qobiliyatining to‘liq shakllanmaganligi voyaga yetmaganlarni jinoyat sodir etish xavfiga ko‘proq duchor qiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi O‘zbekiston sharoitida voyaga yetmaganlar jinoychiligi holatini kompleks tahlil qilish va uni oldini olishning huquqiy mexanizmlarini takomillashtirishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: voyaga yetmaganlar jinoychiligi dinamikasini o‘rganish, huquqiy himoya tizimining samaradorligini baholash, xalqaro yaxshi amaliyotni tahlil qilish, profilaktika choralarini mustahkamlash yo‘llarini aniqlash va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi