G.DAWLETOVA SHIǴARMALARINDA STILISTIKALIQ FIGURALARDIŃ QOLLANILIW ÓZGESHELIGI

Аннотация

This article discusses the types of stylistic forms in the works of the Karakalpak poet G. Davletova in the 20th and 21st centuries. Their practical features are discussed. Key word: artistic words, epiphora, inversion, antithesis, rhetorical word, compound meaning, works of art, poetic works. ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СТИЛИСТИЧЕСКИХ ФОРМ В ТВОРЧЕСТВЕ Г. ДАВЛЕТОВОЙ Аннотация. В статье рассматриваются типы стилистических форм в творчестве каракалпакского поэта Г. Давлетова в XX и XXI веках. Обсуждаются их практические особенности. Ключевое слово: художественные слова, эпифора, инверсия, антитеза, риторическое слово, сложное значение, художественные произведения, поэтические произведения. Gúlistan Dawletova lirikasınıń kórkem mazmunın ele de aydınraq kóz aldımızǵa keltiriw ushın lingvopoetika iliminde kórkem súwretlew usılları dep júritiletuǵın figuralardı da sheberlik penen paydalanıw sırların úyreniw áhmiyetke iye. Shıǵarma poetikasın úyrengende kórkem súwretlew qurallarına dıqqat qaratıladı da, kórkem figuralar izertlewden shette qalıp kiyatır. Biz lirikalıq qosıqtıń poetikası degende tek kórkem pikirlerdiń, juwmaqlardıń, qatarlardıń, sóz dizbekleriniń, sózlerdiń awıspalı mánislerin ǵana emes, al sesler únleslikleri de túsindiretuǵınlıǵı sır emes. Solay eken, shıǵarmalardaǵı figuralarǵa da poetikalıq elementler sıpatında qatnas jasawımız poeziya tuwralı túsiniklerimizdi jáne de keńeytedi. A.Kvyatkovskiy «Kórkem súwretlew usılları tuwralı jazıwshılar tárepinen emes proza yaki qosıqlardaǵı ayqınlanǵan kórkem súwretlewge erisiw ushın qollanatuǵın stilistikalıq sóylemshi túri»[1] sıpatında anıqlama beredi hám barlıq troplar da figuraǵa tiyisli dep esaplaydı. Sebebi troplar degende biz, paydalanǵan sózlerdiń, sóz dizbekleriniń hám pikir túsiniklerdiń awıspalı, kóshpeli, obrazlı basqa mánige iye bolıwın túsinemiz. Al, kórkem súwretlew usıllarında bolsa qosıq juwmaqlardaǵı sózlerdiń, sóz dizbekleriniń, qatarlardıń shayır tárepinen qalay ornalastırılǵanın, ne ushın jaylastırılǵanın, qaytalanıwın, mánilik jaqtan qarama-qarsı qoyılıwlarınıń sırların úyrenemiz. 3 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kórkem shıǵarmada, ásirese, lirikada kórkem súwretlew usıllarınıń shıǵarma mazmunın jetkeriwdegi xızmeti ayrıqsha. Shayırlar insan ruwxıy áleminiń hár qıylı keshirmelerin kórkem súwretlew usıllarınıń járdeminde sáwlelendiredi. Shıǵarmada formanıń mazmundı jetkeriw xızmeti kórkem súwretlew usılları arqalı da ámelge asırıladı. Súwretlew usılları járdeminde kórkem sóz sheberi óziniń aytajaq pikirine ayrıqsha máni beriwge, oǵan ayrıqsha salmaq taslawǵa erisedi. Lirikalıq keshirmelerdi, turmıslıq, jámiyetlik hám tábiyiy hádiyselerdi kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıw jolları súwretlew usılları bolıp esaplanadı. Kórkemlilik, obrazlılıq dóretiwshiniń tek sóz tańlaw, sóz taba biliw sheberliginen ǵana emes, al sózlerdi baylanıstırıw, gáp dúziw hám ayrıqsha intonaciyaǵa qurıw ózgesheliginen de baylanıslı boladı. Shıǵarma qurılısındaǵı fraza hám gáplerdi dúziw usılları sintaksislik yamasa poetikalıq figuralar dep atalıp, shıǵarmanıń obrazlılıǵın, tásirsheńligin támiyinlewge tikkeley qatnasadı. Lirikalıq shıǵarmalarda pikirdiń kórkemligin, qosıq formasınıń ózgesheligin támiyinleytuǵın, qosıqta hám mazmunlıq, hám formalıq jaqtan obrazlılıqtı jetkerip beretuǵın poetikalıq formalardıń bir túri – bul stilistikalıq figuralar. Bul bólimde biz stilikstikalıq figuralar bolǵan – antiteza, oksimaron, epifora, inversiya, ritorikalıq qaratpa hám ritorikalıq sorawdıń qollanılıw ózgesheliklerin G.Dawletova lirikalarında kórip, analizlep shıǵamız. Antiteza – (grekshe. qarama-qarsı) – sóylewdiń ótkirligin arttırıw maqsetinde bir frazada qarama-qarsı kontrast túsiniklerdiń qollanılıwı. Kórkem shıǵarmada túsinikler, waqıyalar, obrazlar bir-birine qarama qarsı qoyılsa, antiteza usılı kelip shıǵadı. Antiteza shıǵarmannıń emocional tásirin arttırıw ushın xızmet etedi. [1.15] Mısalı: Ómir ushın ayqastı, Ólim menen shayqstı, Perzentler ushın jan anam, Jeńip shıqtı nawqastı [6.154]. Ullı boldı, aydarınan jel ósken, Qızlı boldı diydarına gúl ósken, Mehir nurın teńdey tókti anası, Túynek dushshı, pálek ashshı demesten [7.21]. Bul mısallarda antiteza etip ólim-ómir, ul-qız, dushshı-ashshı sózlerin aldıq. Bul sózler bir-birine qarama-qarsı máni bildirip, sóylewde emocional tásirdi kúshiytedi. Lirikalıq shıǵarmalarda pikirdiń kórkemligin, qosıq formasınıń ózgesheligin támiyinleytuǵın, qosıqta hám mazmunlıq, hám formalıq jaqtan obrazlılıqtı jetkerip beretuǵın poetikalıq formalardıń bir túri – bul stilistikalıq figuralar. Bul bólimde biz stilikstikalıq figuralar bolǵan – oksimaron, ritorikalıq qaratpa hám ritorikalıq sorawdıń qollanılıw ózgesheliklerin G.Dawletova lirikalarında kórip, analizlep shıǵamız. Mısalı: 3 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Usı aq-aw desem shıǵadı qa