POLIMETALL RUDALARDAN RUX VA MIS AJRATIB OLISH TEXNOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

Polymetallic ores contain several valuable metals, including zinc (Zn) and copper (Cu), and their effective extraction together is of strategic importance for industrial metallurgy. This article analyzes ways to improve the technology for extracting zinc and copper from polymetallic ores. In particular, the integration of flotation, hydrometallurgical and pyrometallurgical processes, the selection of reagents, energy efficiency, and waste reduction mechanisms are considered. The article substantiates the possibilities of increasing the separation efficiency through the use of modern technological solutions - selective flotation, bioleaching, ion exchange and electrowinning methods. According to the results of the study, it was found that an optimized combination of technological processes allows to increase the level of zinc and copper separation to 85–92%. The article also presents proposals for the recycling of production waste and ensuring environmental safety. Keywords: Polymetallic ores, zinc separation, copper separation, selective flotation, bioleaching, hydrometallurgy, technological improvement, waste-free production, metallurgical integration, processing efficiency. Kirish. Bugungi kunda polimetall rudalarni qayta ishlash texnologiyalari sanoatning muhim sohalaridan biri hisoblanadi. Bunday rudalar ko‘pincha rux, mis, qo‘rg‘oshin, kumush kabi bir nechta qimmatbaho metallarning aralashmasini o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, rux (Zn) va mis (Cu) sanoat, energetika, mashinasozlik va qurilishda keng qo‘llaniladi. Shuning uchun polimetall rudalardan ushbu metallarni samarali ajratib olish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Polimetall rudalarning tarkibi va xossalari. Polimetall rudalar odatda sfalerit (ZnS), xalkopirit (CuFeS₂), galenit (PbS), va boshqa sulfidli minerallar ko‘rinishida uchraydi. Bunday rudalarda metallar bir-biri bilan murakkab aralashmada bo‘lganligi sababli ularni ajratib olish texnologiyasi ancha murakkab hisoblanadi. Ruda tarkibini chuqur tahlil qilish, minerallarning fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish texnologik jarayonlar samaradorligini belgilovchi asosiy omillardandir. Hozirgi ajratib olish texnologiyalari. Hozirda polimetall rudalarni qayta ishlashda flotatsiya, pirometallurgiya (eritish), va gidrometallurgiya kabi usullar keng qo‘llaniladi. Flotatsiya — bu eng ko‘p qo‘llaniladigan texnologiya bo‘lib, u suvli muhitda maxsus reagentlar yordamida ruda ichidagi minerallarni ajratishga asoslangan. Biroq bu usulda flotatsiya darajasi turli sabablarga ko‘ra past 696 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” bo‘lishi, rux va mis aralashmasining to‘liq ajratilmasligi kuzatiladi. Shuningdek, energiya sarfi yuqori va ekologik xavf mavjud. Texnologiyalarni takomillashtirish yo‘llari. Zamonaviy yondashuvlar asosida ajratish texnologiyalarini takomillashtirish uchun quyidagi yo‘llar taklif etilmoqda: 1. Flotatsiya jarayonida reagentlarni optimallashtirish – yangi kimyoviy moddalar qo‘llanilib, rux va mis minerallarining yuzasi sezilarli darajada farqlantiriladi, bu esa ajratishni osonlashtiradi. 2. Sun’iy intellekt (AI) texnologiyalarini joriy etish – boyitish jarayonini avtomatlashtirish va real vaqt rejimida monitoring qilish orqali flotatsiya samaradorligini oshirish mumkin. 3. Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari – ruda tarkibini onlayn nazorat qilish imkonini beruvchi sensoriya tizimlari orqali jarayon doimiy optimallashadi. 4. Ekologik toza texnologiyalar – chiqindi mahsulotlarni qayta ishlash va suv aylanish tizimlarini joriy etish orqali atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish. Asosiy qism. So‘nggi yillarda polimetall rudalarni qayta ishlash bo‘yicha ko‘plab xalqaro va mahalliy tadqiqotlar amalga oshirilgan. AQSh, Xitoy, Germaniya, Rossiya kabi mamlakatlarda selektiv flotatsiya, kislotali yuvish (acid leaching), bioleaching va elektroobtish usullarini birgalikda qo‘llash orqali rux va mis ajratish darajasini 90% dan ortiqka yetkazish bo‘yicha ijobiy natijalar mavjud. Xitoylik olimlar tomonidan galen-rux-sfalerit sistemalari uchun kompleks reagentlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular orqali selektivlik oshirilmoqda. O‘zbekiston olimlaridan T. Xudoyberganov, A. Yuldashev, B. Raximov va boshqalarning ishlarida Olmaliq kon-metallurgiya kombinati mis-rux rudalarini qayta ishlash texnologiyalari, flotatsion jarayonlar samaradorligi va gidrometallurgik yondashuvlar tahlil qilingan. Ammo bu ishlarda innovatsion yondashuvlar – biotexnologiya, ion almashinuvi, membranali ajratish usullarining sanoatga integratsiyasi yetarlicha yoritilmagan. Shuningdek, Xalqaro metallurgiya jurnallari (Journal of Cleaner Production, Hydrometallurgy Journal)da chop etilgan maqolalarda chiqindisiz ishlab chiqarish, metall qoldiqlarini qayta utilizatsiya qilish va ekologik xavfsizlik mezonlari dolzarb muammo sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Mazkur maqola shu yondashuvlarni O‘zbekiston polimetall sanoatiga moslashtirishga qaratilgan. Tadqiqotda tajriba-sinov (eksperimenta