KALSIYNING MANBALARI VA INSON ORGANIZMIDAGI AHAMIYATI

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of the biological and physiological significance of calcium in the human body. Calcium is a fundamental component of bone and dental tissue, playing a critical role in the functioning of the heart, muscles, and nervous system. The study presents evidence-based information on calcium metabolism, factors influencing its absorption, health issues related to calcium deficiency, and the recommended daily intake. It also examines the advantages and disadvantages of obtaining calcium from different sources, including food and dietary supplements. The article highlights modern approaches to maintaining calcium balance and discusses strategies for prevention and treatment of calcium-related disorders. Key words: calcium, bone health, metabolism, hypocalcemia, diet, absorption, trace element Kirish. Kalsiyning organizmdagi fiziologik roli. Kalsiy – bu organizmda eng ko‘p uchraydigan mineral bo‘lib, inson tanasining umumiy massasining taxminan 1,5–2% ini tashkil qiladi. Ushbu mineral asosan suyak va tish to‘qimalarining asosiy tarkibiy qismi sifatida tanilgan. Tana kalsiysining taxminan 99% qismi aynan suyaklar va tishlarda to‘plangan bo‘lib, qolgani qon zardobi, hujayralar va to‘qimalarda tarqalgan holda mavjud. Kalsiyning asosiy fiziologik funksiyalariga quyidagilar kiradi: Suyak va tishlarni shakllantirish va mustahkamlash: Kalsiy – suyak matritsasining asosiy elementi bo‘lib, bolalarda suyak o‘sishi, kattalarda esa ularning yangilanishi uchun zarur. Mushak qisqarishini ta’minlash: Kalsiy ionlari mushak tolalarining qisqarishi va bo‘shashishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Asab impulslarini uzatish: Neyronlar orasida impulslar o‘tishini ta’minlashda kalsiy ionlari ishtirok etadi. Qon ivishi (koagulatsiya): Kalsiy qon ivish kaskadining bir nechta bosqichlarida ko-faktor sifatida qatnashadi. Fermentativ faoliyat: Ayrim fermentlar va gormonlarning faollashuvi kalsiyning mavjudligiga bog‘liq. Sutkalik ehtiyoj va fiziologik normativlar Inson organizmining kalsiyga bo‘lgan sutkalik ehtiyoji yoshga, jinsga, hamda fiziologik holatlarga (masalan, homiladorlik va laktatsiya) qarab farqlanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va boshqa ilmiy manbalarga ko‘ra, quyidagi me’yorlar tavsiya etiladi: 1 yoshdan 3 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun — 500 mg kalsiy; 4 yoshdan 8 yoshgacha — 800 mg; 9 yoshdan 18 yoshgacha — 1300 mg; 19 yoshdan 50 yoshgacha bo‘lgan kattalar uchun — 1000 mg; 50 yoshdan oshgan shaxslar uchun — 1200 mg; Homilador va emizikli ayollar uchun — 1000 mg dan 1300 mg gacha. Ushbu me’yorlarga rioya qilish suyak va mushak tizimining normal faoliyat yuritishi, yurak ritmi barqarorligi hamda umumiy salomatlik uchun juda muhim hisoblanadi. 1-rasm. Kalsiy va uning manbalari hamda ahamiyati 547 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” Kalsiy yetishmovchiligi: sabablari, belgilari va sog‘liqqa ta’siri Kalsiy yetishmovchiligi — bu organizmda ushbu muhim mineralning yetarli darajada mavjud emasligi holati bo‘lib, u turli yosh guruhlarida, ayniqsa bolalar, homilador ayollar va keksalarda sog‘liq uchun jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Yetishmovchilik sabablari Kalsiy tanqisligi bir nechta omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin: Ovqatlanishdagi yetishmovchilik – ratsionda kalsiyga boy mahsulotlar yetarli bo‘lmaganda. D vitamini yetishmasligi – D vitamini kalsiyning ichakda so‘rilishini rag‘batlantiradi. Uning yetishmasligi kalsiyning yomon so‘rilishiga olib keladi. Paratiroid bezlarining faoliyati buzilishi – bu bezlar kalsiy darajasini boshqaruvchi gormonlar ishlab chiqaradi. Buyrak va jigar kasalliklari – bu a’zolar D vitaminining faollashtirilishida ishtirok etadi va ularning faoliyatidagi buzilishlar kalsiy almashinuvini izdan chiqaradi. Ichakdagi yallig‘lanishli kasalliklar – masalan, Kron kasalligi yoki kislotalilikni kamaytiruvchi dorilar kalsiyning so‘rilishini cheklashi mumkin. Oziq-ovqatda ftor, natriy va kofeinning ko‘pligi – bu moddalar siydik orqali kalsiy yo‘qotilishini kuchaytiradi. Asosiy klinik belgilari Kalsiy yetishmovchiligi quyidagi klinik belgilar bilan namoyon bo‘ladi: Mushak spazmlari va qaltirashlar – ayniqsa oyoq va qo‘llarda og‘riqli qisqarishlar (tetaniya); Suyak og‘riqlari va sinuvchanlik – osteopeniya yoki osteoporoz rivojlanadi; Tishlarning emal qatlami yemiriladi, kariyes va tish to‘kilish ehtimoli oshadi; Yurak aritmiyalari – yurak ritmining buzilishi; Teri va tirnoqlarda o‘zgarishlar – tirnoqlar sinuvchan, teri esa quruq bo‘lib qoladi; Asabiylik, uyqusizlik, diqqatning pasayishi – kalsiy asab tizimi faoliyatida ham muhim rol o‘ynaydi; Bolalarda – suyak deformatsiyasi, raxit, o‘sishning sekinlashuvi, yurish va tish chiqishning kechikishi. Sog‘liq uchun oqibatlari Kalsiy tanqisligi uzoq davom etsa, quyidagi jiddiy holatlarni keltirib chiqarishi mumkin: Osteoporoz – suyak zichligining pasayishi va suyak sinish xavfining ortishi; Raxit – bolalarda suyaklarning yetarlicha shakllanmasli