Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ARK ZINDONI. SAROY OSTIDAGI SUKUT:ZAMONAVIY TADQIQOTLAR
Gadayeva Mohigul Muxamedovna · G`aniyeva Irodabonu Dilshodovna
Современная наука и исследования · 1 · 2025
Аннотация
В этой статье рассказывается о арке в Бухар-Шарифе, которая служила резиденцией правителей, оборонительным сооружением, центром культуры и науки, а также о подземелье в ней. Ключевые слова: Ark,подземелье, тюрьма,преступления, заключенные, шпионы,мангиты. Buxorodagi Ark Zindoni tarixi, mahbuslari va tarixiy saboqlari. Buxoro – Markaziy Osiyodagi eng qadimiy shaharlardan biri bo‘lib, Ark Qoʻrgʻoni Buxoro shahridagi eng qadimiy va monumental qalʼalardan biridir. Koʻp asrlar davomida Ark hukmdorlarning qarorgohi, mudofaa inshooti, shuningdek, davlat boshqaruvi, madaniyat va fan markazi boʻlib xizmat qilgan. Ark hududida saroylar, masjidlar, idoralar, qamoqxonalar (zindonlar) va xazina joylashgan. Hatto Abu Ali ibn Sino va Umar Xayyom kabi buyuk olimlar ham Ark kutubxonasida faoliyat yuritganlar. Ammo shu buyuk saroyning ostida, keng jamoatchilikdan yiroqda, Ark Zindoni deb atalgan qamoqxona mavjud edi. Ushbu zindon tarixda “sukut bilan qoplangan” joy sifatida eslanadi – u yerda mahbuslarning nolalari emas, faqat devorlarning sovuq jimjitligi eshitilgan. Bu maqola ana shu zindonning yaratilishidan to faoliyatining tugashigacha bo‘lgan tarixini yoritadi. Buxoro qadimiy shahar, u ming yillar davomida turli sivilizatsiyalar, siyosiy kuchlar va diniy yo‘nalishlar chorrahasida yashab kelgan. Uning markazida esa Buxoro Arki – amirlar qarorgohi, hukm markazi va ko‘plab tarixiy voqealarning guvohi bo‘lgan muhtasham inshoot joylashgan. Ammo Ark saroyining tagida joylashgan zindon, ya’ni qamoqxona, tarixning eng sukutli va iztirobli sahifalaridan biridir. Bu zindon shunchaki qamoqxona emas – u jimjitlik bilan azob berilgan, adolatsizlik va zulm timsoli sifatida tarixda muhrlanib qolgan. Buxoro Zindoni esa Arkdan taxminan yuz metr shimoli-sharqda, qadimiy shahristonning shimoli-gʻarbiy burchagida joylashgan Zindonning paydo bo‘lishi Buxoro zindoni hozirgi ko‘rinishga ega bo‘lgan davr XVIII asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Mang‘itlar sulolasining hukmronligi davrida, taxminan 1780- yillarda Ark yaqinida maxsus qamoqxona – zindon qurilgan. U qadimiy shahristonning shimoli- g‘arbiy qismida, Ark saroyidan taxminan 100 metr narida joylashgan. Bu zindon nafaqat mahbuslarni saqlash, balki hukumatning kuchini va nazoratini namoyish etuvchi joy bo‘lgan.Arxitektura va tuzilishi Zindon ikki qismdan iborat bo‘lgan:- Zindon-i bolo – yuqori qavatdagi panjara orqasidagi kameralar, oddiy mahbuslar uchun mo‘ljallangan. Ark Zindoni ikki asosiy qismdan iborat bo‘lgan: 626 Iyun, 2025-Yil Zindon-i Bolo – yuqori qavatdagi panjara orqasidagi kameralar bo‘lib, engil jinoyatchilar shu yerda saqlangan. Zindon-i Poyon (yoki “Bug Pit”) – yer ostidagi quduqsimon, chuqur qamoqxona. Uning diametri ~5 metr, chuqurligi esa 6,5 metr atrofida bo‘lib, yorug‘likdan mutlaqo uzilgan.“Bug Pit” ichida harorat o‘ta sovuq yoki jazirama bo‘lgan, havo oqimi bo‘lmagan, devorlarda namlik, pastda esa chayonlar, ilonlar, qumursqalar ko‘p bo‘lgan. U yerga odatda siyosiy mahbuslar, josuslikda gumon qilinganlar yoki amir uchun eng xavfli deb topilgan shaxslar tashlangan. - Zindon-i poyon yoki “Bug Pit” – yer ostidagi maxsus chuqurlik. Ushbu quduq shaklidagi qamoqxona diametri 5 metr, chuqurligi esa 6,5 metr atrofida bo‘lgan. Unda deyarli yorug‘lik yo‘q, shamollatilmagan, chayonlar, qumursqalar va boshqa hasharotlar to‘lib yotgan. Bu joyga eng og‘ir jinoyatlarda ayblanganlar yoki siyosiy mahbuslar tashlangan.Kimlar va nima uchun qamalgan?Zindonda turli toifadagi mahbuslar saqlangan: - Siyosiy jinoyatchilar – amir hokimiyatiga qarshi chiqqanlar yoki shubhali deb topilganlar - Moliyaviy jinoyatchilar – soliq to‘lamaganlar, qarzdorlar - Diniy sabablarga ko‘ra jazolanganlar – ibodatdan voz kechgan yoki dinga hurmatsizlik qilgan shaxslar - Josuslikda gumon qilinganlar – ayniqsa XIX asrning “Buyuk o‘yin” davrida Bu yerga tushganlarning ko‘pchiligi ayblovlardan bexabar yoki nohaq qamalgan bo‘lgan. Zindonda mahbuslar har qanday insoniy sharoitdan yiroq holda saqlangan, qiynoqlarga solingan.Mashhur mahbuslarEng mashhur voqealardan biri 1839–1842 yillarda sodir bo‘lgan: Britaniya armiyasi zobitlari Charles Stoddart va Arthur Conolly Buxoro amirligi bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatish uchun kelgan, biroq amir Nasrulloh ularni josuslikda ayblab, 4 yil davomida Bug Pit’da saqlagan. Ular nihoyat 1842-yilning 24-iyun kuni Ark maydonida omma oldida qatl etilgan. Bu voqea butun dunyoda Buxoro hukmronligiga qarshi tanqidlar uyg‘otgan.Zindon faoliyatining yakuniZindon 1920-yilgacha faoliyat yuritgan. Aynan shu yili Sovet qo‘shinlari Buxoroni egallab, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil topganidan so‘ng zindon yopilgan va faoliyatini to‘xtatgan. Ark Zindoni 1920-yilgacha faoliyat yuritgan. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi e’lon qilinib, amirlik tugatilgach, bu qamoqxona rasman yopilgan. Sovet davrida uning ba’zi qismlari turli maqsadlarda foydalanilgan, ammo asliyat saqlanib qolgan. XX asr oxirida va XX asr boshlarida esa zindon muzeyga aylantirilib, tarixiy obyekt sifatida saqlan
Доказательный фрагмент
«В этой статье рассказывается о арке в Бухар-Шарифе, которая служила резиденцией правителей, оборонительным сооружением, центром культуры и науки, а также о подземелье в ней.»
Образец извлечения
Демо-превьюВ этой статье рассказывается о арке в Бухар-Шарифе, которая служила резиденцией правителей, оборонительным сооружением, центром культуры и науки, а также о подземелье в ней. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Ark, подземелье, тюрьма, преступления, заключенные, qamoqxona, mang`itlar ., mahbuslar, jinoyatlar, josuslar, Zindon
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025