QAYTA TIKLANADIGAN ENERGIYA MANBALARI VA O‘ZBEKISTONNING YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHIDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Maqola O‘zbekistonning yashil iqtisodiyotga o‘tishida qayta tiklanadigan energiya manbalari (QTEM) ning o‘rnini tahlil qiladi. Quyosh, shamol, gidroenergetika va boshqa QTEM turlari, ularning ekologik, iqtisodiy va energetik ahamiyati statistik ma’lumotlar asosida yoritilgan. Mamlakatda QTEM rivojlanishidagi yutuqlar, muammolar va istiqbollar ko‘rib chiqiladi. Maqola O‘zbekistonning 2030-yilgacha QTEM quvvatini 27 GVt ga yetkazish va issiqxona gazlari emissiyasini 35% ga kamaytirish maqsadlariga e’tibor qaratadi. Xalqaro hamkorlik va davlat siyosati soha rivojida muhim rol o‘ynaydi. Kalit so‘zlar: Qayta tiklanadigan energiya, yashil iqtisodiyot, O‘zbekiston, quyosh energiyasi, shamol energiyasi, gidroenergetika, issiqxona gazlari, energetika xavfsizligi, investitsiyalar, energiya samaradorligi. O‘zbekiston so‘nggi yillarda iqtisodiy rivojlanish bilan birga ekologik barqarorlikka erishish maqsadida yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini faol amalga oshirmoqda. Qayta tiklanadigan energiya manbalari, ya’ni quyosh, shamol, gidroenergetika, biomassa va geotermal energiya, ushbu jarayonda markaziy o‘rin tutadi. Ushbu manbalar tabiiy resurslarga qaramlikni kamaytiradi, issiqxona gazlari emissiyasini qisqartiradi, energetika xavfsizligini ta’minlaydi va iqtisodiy samaradorlikni oshiradi. Ushbu maqola O‘zbekistonda qayta tiklanadigan energiya manbalari rivojlanishi, yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi o‘rni va statistik ma’lumotlarga asoslangan tahlilni taqdim etadi. O‘zbekistonning energiya tizimi an’anaviy ravishda tabiiy gaz va boshqa qazilma yoqilg‘ilarga asoslangan bo‘lib, bu iqtisodiyotning uglerodga qaramligini oshirgan. 2019-yilda “Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish to‘g‘risida”gi qonun qabul qilinishi bilan sohada katta o‘zgarishlar boshlandi. 2022-yilda O‘zbekiston 2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga o‘tish dasturini tasdiqladi, unda qayta tiklanadigan energiya manbalari quvvatini 27 gigavattga yetkazish va umumiy energiya ishlab chiqarishda ularning ulushini 40 foizga oshirish maqsadi qo‘yildi. Hozirgi kunda quyosh va shamol energiyasi eng jadal rivojlanayotgan yo‘nalishlar hisoblanadi. 2021-yilda Navoiy viloyatida 100 megavatt quvvatli birinchi yirik quyosh fotoelektrik stansiyasi ishga tushirildi, 2022-yilda esa Samarqand viloyatida shunga o‘xshash stansiya foydalanishga topshirildi. 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda umumiy quvvati 1097 megavatt bo‘lgan to‘rtta quyosh stansiyasi va 1600 megavatt quvvatli shamol stansiyalari faoliyat yuritmoqda. 2026-yilga borib quyosh va shamol stansiyalarining umumiy quvvati 4000 megavattga yetkazilishi rejalashtirilmoqda, bu umumiy energiya ishlab chiqarishning 25 foizini tashkil qiladi. Gidroenergetika sohasida ham sezilarli yutuqlar mavjud. 2026-yilga qadar gidroelektrostansiyalar quvvati 2920 megavattga yetkazilishi kutilmoqda, bu yiliga qo‘shimcha 868 megavatt elektr energiyasi ishlab chiqarish imkonini beradi. Biomassa va geotermal energiya manbalaridan 551 Iyun, 2025-Yil foydalanish hali dastlabki bosqichda bo‘lib, ularning rivojlanishi uchun qo‘shimcha investitsiyalar va texnologik yechimlar talab etiladi. Qayta tiklanadigan energiya manbalari yashil iqtisodiyotga o‘tishda bir qator muhim afzalliklarni taqdim etadi. Birinchi navbatda, ular issiqxona gazlari emissiyasini kamaytirishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbekiston 2030-yilgacha issiqxona gazlari emissiyasini yalpi ichki mahsulot birligiga nisbatan 38 foizga qisqartirishni maqsad qilgan. 2023-yilda qayta tiklanadigan energiya loyihalari tufayli atmosferaga zararli chiqindilar 34 million tonnaga kamayishi mumkinligi taxmin qilingan. Quyosh va shamol energiyasi qazilma yoqilg‘iga nisbatan ekologik toza bo‘lib, havo sifatini yaxshilashga xizmat qiladi. Ikkinchidan, qayta tiklanadigan energiya manbalari energiya resurslarini diversifikatsiya qilish orqali tabiiy gazga qaramlikni kamaytiradi. O‘zbekistonning quyosh va shamol energiyasi salohiyati hozirgi talabdan 10-12 barobar yuqori ekani tahlillar orqali tasdiqlangan. Bu mamlakatni xalqaro energiya bozoridagi narx o‘zgarishlaridan himoya qiladi. Uchinchidan, qayta tiklanadigan energiya loyihalari katta hajmdagi investitsiyalarni jalb qilmoqda. 2022-2024-yillarda 3 milliard dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hisobiga o‘nta quyosh va shamol stansiyasi qurilishi rejalashtirilgan. Bu loyihalar yangi ish o‘rinlari yaratishda muhim ahamiyatga ega. Dunyo bo‘yicha qayta tiklanadigan energiya sanoati 10 milliondan ortiq ish o‘rni bilan ta’minlaydi, O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich asta-sekin o‘sib bormoqda. Quyosh panellari va shamol turbinalarini ishlab chiqarish, o‘rnatish va ularga xizmat ko‘rsatish sohasida minglab yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda. Nihoyat, qayta tiklanadigan energiya manbalari energiya samaradorligini oshirishga yordam beradi. 2030-yilgacha yalpi ichki mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan energiya sarfini 30 foizga kamaytirish rejalashtirilgan, bu ayniqsa sanoat va qishloq xo‘jaligi kabi energiya talab qilu