STATISTIK MA'LUMOTLARNING TASNIFLANISHI VA ULARNING IQTISODIY TARAQQIYOTDAGI O'RNI

Аннотация

Ushbu maqola statistik ma'lumotlarning tasniflanishi va ularning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rniga bag‘ishlangan. Maqolada statistik ma'lumotlarning turlari, ularni yig‘ish va tahlil qilish usullari hamda iqtisodiy rivojlanishdagi ahamiyati yoritiladi. Statistik ma'lumotlarning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni shakllantirish, qaror qabul qilish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy islohotlarni rejalashtirishdagi roli tahlil qilinadi. O‘zbekiston misolida statistik ma'lumotlarning milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi amaliy qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Maqola zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali statistik faoliyatni takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar bilan yakunlanadi. Kalit so‘zlar: statistika, statistik ma'lumotlar, tasniflash, iqtisodiy taraqqiyot, makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, axborot tizimlari, raqamlashtirish, O‘zbekiston. Statistik ma'lumotlarning tasniflanishi va ularning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni iqtisodiyotni boshqarish va rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Statistika ma'lumotlarni yig‘ish, tartibga solish, tahlil qilish va sharhlashga xizmat qiluvchi fan sifatida ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni miqdoriy jihatdan o‘rganadi. Ushbu ma'lumotlar iqtisodiy qarorlar qabul qilish, resurslarni samarali taqsimlash va davlat siyosatini shakllantirishda asosiy vosita hisoblanadi. O‘zbekistonda statistik ma'lumotlar milliy iqtisodiyotni xalqaro standartlarga moslashtirish va islohotlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Statistik ma'lumotlarning tasniflanishi ularning tuzilishi va foydalanish sohasiga qarab turli shakllarda amalga oshiriladi. Ma'lumotlar birlamchi va ikkilamchi ma'lumotlar sifatida ikkiga bo‘linadi. Birlamchi ma'lumotlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatuvlar, so‘rovnomalar va hisobotlar orqali yig‘iladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan 2024-yilda aholining daromadlari bo‘yicha o‘tkazilgan so‘rovnomalar 2,5 million fuqaro ma'lumotlarini qamrab oldi. Ikkilamchi ma'lumotlar esa mavjud statistik hisobotlar yoki ma'lumotlar bazalaridan olinadi. Ma'lumotlar vaqt bo‘yicha (statik yoki dinamik), miqdoriy yoki sifat jihatidan (miqdoriy yoki sifatli), shuningdek geografik joylashuvi bo‘yicha (mahalliy, mintaqaviy yoki xalqaro) tasniflanadi. Masalan, 2023-yilda O‘zbekistonning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 104 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, bu esa mintaqaviy iqtisodiy ko‘rsatkichlarni taqqoslashda foydalaniladi. Statistik ma'lumotlarning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni bir qator jihatlardan namoyon bo‘ladi. Birinchidan, statistik ma'lumotlar makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni shakllantirishda muhimdir. YaIM, inflyatsiya darajasi, ishsizlik darajasi va eksport-import ko‘rsatkichlari kabi ma'lumotlar iqtisodiy holatni baholash va kelajakni rejalashtirishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, O‘zbekistonning 2024-yilgi iqtisodiy o‘sish sur’ati 5,7 foizni tashkil etdi, bu davlatning islohotlari samaradorligini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, statistik ma'lumotlar davlat siyosatini ishlab chiqish va qaror qabul qilish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston 536 Iyun, 2025-Yil hukumati tomonidan qishloq xo‘jaligi sohasiga investitsiyalarni ko‘paytirish bo‘yicha qabul qilingan qarorlar statistik tahlillarga asoslangan edi, natijada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti 15 foizga o‘sdi. Uchinchidan, statistik ma'lumotlar xalqaro taqqoslash va integratsiyada muhim ahamiyatga ega. Xalqaro Moliya Jamg‘armasi ma'lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2024-yilda Markaziy Osiyoda iqtisodiy o‘sish bo‘yicha yetakchi davlatlardan biriga aylandi, bu esa statistik ma'lumotlarning xalqARO standartlarga moslashuvini ko‘rsatadi. Zamonaviy texnologiyalar statistik ma'lumotlarning yig‘ilishi va tahlilida katta o‘zgarishlar keltirdi. Raqamlashtirish jarayonlari statistik hisobotlarni qog‘ozsiz shaklda topshirish imkonini berdi. O‘zbekistonda 2024-yilda Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan joriy etilgan elektron hisobot tizimi orqali 80 foiz korxonalar o‘z hisobotlarini onlayn tarzda topshirdi, bu esa ma'lumotlarni yig‘ish jarayonini 30 foizga tezlattirdi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida ma'lumotlar bazalari shakllantirilib, tuman va viloyat darajasida tezkor tahlil qilish imkoniyati yaratildi. Masalan, 2023-yilda respublika bo‘yicha yagona ma'lumotlar bazasi joriy etilishi natijasida tuman statistika bo‘limlari ma'lumotlarni qayta ishlash samaradorligi 25 foizga oshdi. Biroq, statistik faoliyatda bir qator muammolar mavjud. Ma'lumotlarni yig‘ishda aniqlik va tezkorlikni ta’minlash, shuningdek, kiberxavfsizlikni kuchaytirish dolzarb vazifalar sifatida qolmoqda. Statistik ma'lumotlarning sifatini oshirish va ularning iqtisodiy taraqqiyotdagi rolini kuchaytirish uchun bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak. Avvalo, statistik ma'lumotlarning yig‘ilishi va tahlilida zamonaviy axborot texnologiyalarini kengroq joriy etish zarur. Masalan, katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilish (Big Data) texnologiyalaridan foydalani