TEREFTAL KISLOTA VA UNING CoSO4 BILAN HOSIL QILGAN METALLOKOMPLEKSLARINING TERMOGRAVIMETRIK TAHLILI

Аннотация

Maqolada tereftal kislotaning CoSO4 bilan ligandlari hosil qilgan kompleks birikmalarning sintezi hamda termal tahlili ko‘rib chiqiladi. Yangi kompleks birikmalarning tarkibi va tuzilishi termik analiz usuli bilan aniqlandi. Sintez qilingan komplekslarning erituvchilarda (suv, etanol, dimitilfarmamid) eruvchanligi tekshirildi. Kalit so’zi: tereftal kislota, d-metallar, kompleks birikmalar, termik analiz, elementar analiz. Kirish. Koordinatsion kimyo, kimyoning bir boʻlimi, metall ionlari va ligandlar oʻrtasidagi birikmalarni oʻrganishga moʻljallangan [1]. Metall ionlari Lyuis kislotalari, ligandlar esa Lyuis asoslari sifatida ishlatiladi. Ligandlar metal ionlari bilan elektron juftlarini biriktirib, koordinatsion komplekslarni hosil qiladi [2]. 1,10-fenantrolin, koordinatsion kimyoda mashhur bidentat N,N- xelatlashtiruvchi vositalardan biri hisoblanadi. Bu birikma metall kationlari bilan hosil boʻlgan komplekslarga fotokimyoviy va fotofizik xususiyatlarga ega boʻlishi sababli, biologik taʻsiri ham oʻrganilmoqda [3]. Kadmiy televizor ekranlari, lazerlar, batareyalar, boʻyoq pigmentlari, kosmetika va galvanizatsiya poʻlatida yadroviy boʻlinishda toʻsiq sifatida qoʻllaniladi [4]. Tajriba qismi. Dastlab, kobalt sulfat birikmalari ligand bilan bir necha xil nisbatda sintez qilingan: tereftal kislotasi bilan CoSO4 kompleksi (molyar nisbati L:C 1:2, 1:1, 2:1). 1) tereftal kislotasi (n = 1:1) bilan kompleks quyidagicha sintezlanadi:CoSO4 ning suvli eritmasi tayyorlandi, ligandning suvli eritmasi qo'shildi (molyar nisbati L:C 1:1) va bir necha tomchi spirt; pH = 8. Reaksiya aralashmasining rangi o'zgarmagan holda 15 daqiqa ichida nozik kristalli cho'kmalar hosil bo'la boshladi (yangi kompleks hosil bo'lishining asosiy shartlaridan biri kristallarning cho'kishi). Keyin reaksiya aralashmasi filtrdan o'tkazildi va to'liq kristallanish uchun quyosh nurlaridan himoyalangan salqin joyda qoldirildi. 10 kundan keyin kompleksning yangi kristallari ajratildi, DFA bilan yuvildi va ochiq havoda quritildi. Ushbu kompleksning termik tahlili "Derivatogramma" asbobi yordamida o'rganildi. Derivatogramma (DTA) egri chizigʻida 116,760С,179,140С,396,12 0С va 586,370С larda to‘rtta egzotermik effekt aniqlandi va endotermik effekt koʻzatilmadi. Termogravimetriya (TGA) egri chizigʻining tahlili shuni koʻrsatadiki, TGA egri chizigʻida 4 ta intensiv parchalanadigan temperatura oraligʻida amalga oshadi. 1-parchalanadigan oraliq 39,32-170,09оС harorat oraligʻida sodir boʻldi 0,149mg yoki 1.224 % massa yoʻqotildi. 2-parchalanadigan oraliq 173,91–255,77оС temperaturalarda kuzatildi 1,572 mg yoki 12.913 % massa yoʻqotganligini aniqlandi. 3- parchalanadigan oraliq 263,40-413,25оС harorat oraligʻida sodir boʻldi 0,398mg yoki 3,269 % massa yoʻqotganligini aniqlandi.4-parchalanadigan oraliq 413,94-724,05 harorat oraligʻida sodir boʻldi 0,123mg yoki 1,010 % massa yoʻqotganligini aniqlandi. оС 39,32– 724,05оС harorat intervalida massaning umumiy kamayishi 2,242 mg ni tashkil etganligi aniqlandi, bunga 70,71 daqiqa vaqt saflandi 307 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” Termogravimetrik analiz egri chizigʻi va differensial termik analiz egri chizigʻining tahlili, quyidagi 1-jadvalda keltirilgan. Jadvaldan koʻrishimiz mumkinki 2- oraliq parchalanishda eng yuqori massa yoʻqotilishini koʻrishimiz mumkin yaʻni bu oraliqda massaning 12,913% yoʻqotilgan. 1-jadval. Termogravimetriya (TGA) egri chizigʻining tahlili. Temperatura Vaqt minut Massa (mg) Yoʻqotilgan massa 0C (%) 39,32-170,09 13,75 0,149 1,224 173,91- 7,59 1,572 12,913 255,77 263,40- 15,24 0,398 3,269 413,25 413,94- 32,06 0.123 1,010 724,05 Termogravimetrik analiz egri chizigʻi va differensial termik analiz egri chizigʻining batafsil tahlili, quyidagi 2-jadvalda keltirilgan. 2-jadval. CoSO ni vazn yoʻqotishiga haroratning taʻsiri 4 № dw 1/T dw/ M.g Min Т0 12,174 dt t +К 1 12,159 0.002 0,00 0,01 37 5,9 3 6 25 47 3 2 10,878 0.002 0,08 1,29 15,9 47 099 1 14 59 17 3 3 0.001 0,08 2,28 25,9 57 9,8922 7 8 18 17 3 4 9,5995 0.001 0,07 2,57 35,9 67 01 4 17 45 17 3 308 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” 5 0.001 0,05 2,68 45,9 77 9,493 2 84 1 17 3 6 0.001 0,04 2,70 55,8 87 9,4697 1 84 43 83 3 7 0.001 0,04 2,74 65,8 97 9,4318 0 16 22 5 3 8 0,000 0,03 2,82 10 9,352 75,8 93 72 2 73 uchun ushbu jarayonning faollashuv energiyasi qiymatlari koʻrsatilgan. (3-jadval). 3-jadval. CoSO4 ni kompleksining termal-oksidlanish tahlili natijalari. № dw 12,174 Ln(W /W ) 1/Т *10-3 1 2 1 12,1593 0,001208221 2.6 2 10,878099 0,112551028 2.1 3 9,8922 0,207555962 1.7 4 9,599501 0,237591412 1.4 5 9,493 0,248747845 1.2 6 9,4697 0,251205302 1.1 7 9,4318 0,255215571 1,10 8 9,352 0,263712306 0,93 Shunday qilib, 200 dan 800 K gacha boʻlgan harorat oraligʻidagi jarayonlar kinetikasi boʻyicha olingan eksperimental ma’lumotlar asosida kompleks namunaning termik-oksidlanish degradatsiyasining xususiyatlari oʻrganildi.