PSIXOLOGIYA FANINING KELIB CHIQISH TARIXI

Аннотация

This article examines the historical roots of psychology, the stages of its development, from ancient philosophical views to modern scientific approaches. The ideas of scientists who played an important role in the formation of psychology as a science, the emergence of psychology as an independent science, and the stages of its development are analyzed. Keywords: psychology, history of science, philosophy, Wundt, experimental psychology, scientific approaches. ИСТОРИЯ ПРОИСХОЖДЕНИЯ ПСИХОЛОГИИ Аннотация. В данной статье рассматриваются исторические корни психологии, этапы ее развития от древних философских воззрений до современных научных подходов. Анализируются идеи ученых, сыгравших важную роль в становлении психологии как науки, выделение психологии как самостоятельной науки и этапы ее развития. Ключевые слова: психология, история науки, философия, Вундт, экспериментальная психология, научные подходы. Psixologiya inson ruhiy faoliyatini o‘rganuvchi fan sifatida qadimdan falsafa, diniy taʼlimotlar va tibbiyot bilan uzviy bog‘liq holda rivojlangan. “Psixologiya” atamasi ilk bor yunoncha “psyche” – ruh va “logos” – taʼlimot so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, “ruh haqida taʼlimot” degan maʼnoni anglatadi. Dastlab psixologiya falsafaning bir qismi sifatida shakllangan bo‘lsa-da, vaqt o‘tishi bilan u mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. 1. Qadimgi davrda psixologik fikrlar Psixologik qarashlarning ildizlari qadimgi Misr, Hindiston, Xitoy va Yunoniston madaniyatlariga borib taqaladi. Ayniqsa, qadimgi yunon faylasuflari – Sokrat, Platon, Aristotel inson tafakkuri, hissiyotlari va ruhiy holatlari haqida muhim mulohazalar yuritganlar. Aristotel “Ruh haqida” asarida ruhiy faoliyatni ong, xotira, idrok kabi jihatlar bilan bog‘lab tahlil qilgan. 2. O‘rta asrlar va diniy qarashlar O‘rta asrlarda psixologik masalalar asosan diniy taʼlimotlar asosida izohlangan. Inson ruhiyati Allohga bog‘liq, degan aqida hukmron bo‘lib, psixologik tushunchalar ko‘proq diniy doirada talqin qilingan. Shu bilan birga, Ibn Sino (Avitsenna) kabi Sharq allomalari ham inson 1 52 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ruhiyati, hissiyotlari va tafakkuriga oid chuqur fikrlar bildirganlar. Ibn Sino o‘zining “Tib qonunlari” asarida ruhiy faoliyat va fiziologiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni ilmiy asosda tahlil qilgan. 3. Yangi davrda psixologiyaning rivoji Renessans davrida ilm-fanning yuksalishi natijasida inson ruhiyatiga ilmiy yondashuvlar shakllana boshladi. Dekartning “Men o‘ylayapman, demak men bor” degan g‘oyasi psixik faoliyatning markazida tafakkur turishini asoslab berdi. Bu davrda ruh va tana muammosi fundamental masalaga aylandi. 4. Psixologiyaning mustaqil fan sifatida ajralib chiqishi Psixologiyaning fan sifatida ajralib chiqishi XIX asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. V. Vundt (Wilhelm Wundt) 1879-yilda Leyptsigda birinchi psixologik laboratoriyani tashkil etdi va eksperimental metodlar yordamida psixologiyani mustaqil ilm sifatida asoslab berdi. Shu bilan birga, William James Amerikada funksional psixologiyani rivojlantirdi. 5. XX asr psixologiyasi: maktablar va yo‘nalishlar XX asrda psixologiya fanida turli maktab va oqimlar shakllandi: Biheviorizm (J. Watson, B. Skinner) – faqat kuzatiladigan xatti-harakatlarni o‘rganishga urg‘u berdi. Gestalt psixologiyasi (K. Koffka, M. Wertheimer) – idrokni butunlikda o‘rganish zarurligini taʼkidlab o‘tdi. Psixoanaliz (Z. Freyd) – ongosti jarayonlarning inson ruhiy hayotidagi o‘rnini o‘rgandi. Kognitiv psixologiya – tafakkur, xotira, qaror qabul qilish kabi aqliy jarayonlarni ilmiy tahlil qila boshladi. 6. Zamonaviy psixologiya Bugungi kunda psixologiya ko‘plab sohalarga ajralgan: klinik, pedagogik, ijtimoiy, sanoat, sport psixologiyasi kabi. Kompyuter texnologiyalari va neyrofan yutuqlari psixologik tadqiqotlar usullarini yanada kengaytirmoqda. Zamonaviy psixologiya jamiyat hayotining barcha sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Psixologiya fanining shakllanishi ming yillik tarixga ega bo‘lib, u falsafiy mulohazalardan boshlab zamonaviy ilmiy yondashuvlargacha rivojlangan. Har bir tarixiy davr psixologiyaga o‘z hissasini qo‘shgan. Bugun psixologiya inson hayotining turli jabhalarini o‘rganadigan kompleks fan sifatida o‘z rivojini davom ettirmoqda. Kurbanbaeva Jarqinay, [29.06.2025 21:44] Psixologiya fani inson psixikasini, ya’ni uning hissiyoti, fikrlashi, idroki, xulq-atvori va ong osti jarayonlarini o‘rganadi. Dastlab u falsafaning bir bo‘limi sifatida shakllangan bo‘lsa-da, hozirgi kunda biologiya, texnologiya, tibbiyot, sotsiologiya va pedagogika bilan yaqin aloqada bo‘lgan fanlararo ilmiy tizimga aylangan. XXI asrning ikkinchi o‘n yilligidan boshlab global muammolar, pandemiyalar va texnologik taraqqiyot psixologiyaning yangi yo‘nalishlarini keltirib chiqardi [1]. 1. Ilmiy psixologiyaning shakllanishidan oldingi davr: falsafiy va diniy yondashuvlar Qadimda inson ongini anglashga bo‘lgan intilishlar di