XALQ CHOLG‘ULARINING O‘ZIGA XOSLIGI VA ULARNING SAQLANISHI

Аннотация

This article analyzes the uniqueness of folk instruments, their significance as cultural heritage, and the problems of preservation. The history of the instruments, the process of formation, their forms, and their ethnographic, aesthetic, and creative aspects are considered. Also, modern approaches to the preservation and development of folk instruments, as well as preservation measures at the state and societal levels, are discussed. Keywords: folk instruments, cultural heritage, ethnography, preservation, musical culture. Xalq cholg‘ulari har bir millatning madaniy va badiiy merosining ajralmas qismidir. Ular milliy identitetni shakllantirishda, an’analarni davom ettirishda va milliy musiqa madaniyatini boyitishda muhim rol o‘ynaydi. Ammo globalizatsiya va texnologik taraqqiyot sharoitida xalq cholg‘ularining qadriyati va mavjudligi tahdid ostida qolmoqda. Shu bois, ularni saqlash va rivojlantirish dolzarb masalaga aylangan.Xalq cholg‘ularining o‘ziga xosligi ularning tuzilishi, tovush, ijro uslubi, materiallari va ijrochilik an’analari bilan belgilanadi (Abdullaev, 2008). Etnomuzikologlar xalq cholg‘ularini milliy madaniyatning boy manbai sifatida ko‘rib, ularni o‘rganish va saqlashning muhimligini ta’kidlaydilar (Karimov, 2015). Cholg‘ular millatlararo musiqiy muloqotda ham vositachi vazifasini bajaradi, bu esa ularning madaniy qadriyatini oshiradi. Tadqiqot metodologiyasi Maqola doirasida etnografik tadqiqotlar, arxiv materiallari va amaliy kuzatuvlar tahlil qilindi. Xalq cholg‘ularini ishlab chiqarish va ijro etish jarayonlari o‘rganilib, ularning saqlanishi 1 51 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bo‘yicha mavjud holatlar tahlil qilindi. Shuningdek, ekspertlar bilan intervyular o‘tkazilib, ularning fikrlari asosida tavsiyalar ishlab chiqildi. Tadqiqot metodologiyasiUshbu tadqiqotda xalq cholg‘ularining o‘ziga xosligi va ularning saqlanishi masalasini ilmiy asosda o‘rganish uchun kompleks tadqiqot metodlari qo‘llanildi. Tadqiqot metodologiyasi sifat va miqdoriy usullarni o‘z ichiga oladi. 1. Etnografik tadqiqotlar Etnografik usul yordamida xalq cholg‘ularining ishlab chiqarilishi, tarqalishi va ijro an’analari mahalliy aholi orasida bevosita kuzatildi. Tadqiqotchi maydon sharoitida turli mintaqalarga sayohat qilib, cholg‘u yasovchilar, ijrochilar va musiqashunoslar bilan suhbatlashdi. Bu jarayonda etnografik intervyular, qatnashchi kuzatuv va audiovizual yozuvlar orqali ma’lumotlar yig‘ildi. Bu usul orqali cholg‘ularning an’anaviy shakllari, ularning ishlatilish usullari hamda madaniy kontekstlari batafsil o‘rganildi. 2. Arxiv va adabiyotlarni tahlil qilish Tadqiqot doirasida xalq cholg‘ulari bo‘yicha mavjud arxiv materiallari, tarixiy hujjatlar, etnomuzikologik tadqiqotlar va badiiy manbalar o‘rganildi. Bu ma’lumotlar xalq cholg‘ularining rivojlanish tarixini, turli davrlardagi shakllanish jarayonlarini va zamonaviy holatini tahlil qilish imkonini berdi. Shuningdek, boshqa tadqiqotchilar va mutaxassislar tomonidan chop etilgan maqolalar va monografiyalar ham tadqiqotga qo‘shildi. 3. So‘rovnoma va intervyular Mahalliy aholining, ayniqsa cholg‘u ijrochilari, ustaxonachilar va musiqashunoslarning fikrlarini o‘rganish maqsadida maxsus so‘rovnomalar va yarim tuzilgan intervyular o‘tkazildi. Ushbu metod orqali xalq cholg‘ularining saqlanishi va rivojlanishidagi mavjud muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi. 4. Kuzatuvlar va eksperimentlar Xalq cholg‘ularining ijro usullarini va ishlab chiqarish texnologiyasini chuqurroq tushunish uchun amaliy kuzatuvlar olib borildi. Shuningdek, ba’zi hollarda zamonaviy texnologiyalar yordamida cholg‘ularning tovush xususiyatlarini tahlil qilish uchun eksperimentlar tashkil etildi. Masalan, cholg‘ularning akustik xususiyatlarini o‘lchash va tahlil qilish orqali ularning o‘ziga xos tovush palitrasini aniqlashga harakat qilindi. 5. Komparativ tahlil Xalq cholg‘ularini saqlash va rivojlantirish bo‘yicha boshqa mamlakatlarning tajribalari o‘rganilib, ularning samarali metodlari va davlat siyosati tahlil qilindi. Bu komparativ yondashuv milliy saqlash strategiyalarini takomillashtirish va yangi usullarni joriy etishda asos bo‘ldi. 6. Statistika va ma’lumotlarni qayta ishlash Yig‘ilgan ma’lumotlar sifatida so‘rovnoma natijalari, intervyu transkriptlari va kuzatuvlar statistik usullar yordamida qayta ishlandi. Bu esa tadqiqot natijalarining ishonchliligi va aniqroq talqin etilishiga xizmat qildi. Natijalar va muhokama Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xalq cholg‘ularining o‘ziga xosligi ularning an’anaviy shakllari, ijro uslublari va konstruktsiyasida mujassam. Masalan, dutor, tanbur, doira va surnay kabi cholg‘ular o‘ziga xos ohang va ritmga ega bo‘lib, ularning har biri ma’lum bir 1 52 0 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ mintaqaning madaniy k