BUXORO AMIRLIGINING ROSSIYA IMPERIYASI TOMONIDAN MUSTAMLAKAGA AYLANTIRILISHI

Аннотация

This article examines the stages of the colonization of the Emirate of Bukhara, examining the expansionist agenda of the Russian Empire in Central Asia during the 19th century, the main political and socio-economic factors, as well as the territorial and political consequences of this movement. The inability of the Emirate of Bukhara to implement a policy of autonomy, economic and military pressure from Russia, and internal political conflicts are considered as factors that motivated this conquest. The study is based on historical records, diplomatic correspondence, and modern historiography. Keywords: Emirate of Bukhara, Russian Empire, colonialism, expansion, protectorate, historical politics, Central Asia. Аннотация. В статье рассматриваются этапы колонизации Бухарского эмирата, изучается экспансионистская программа Российской империи в Средней Азии в XIX веке, основные политические и социально-экономические факторы, а также территориальные и политические последствия этого движения. Неспособность Бухарского эмирата проводить политику автономии, экономическое и военное давление со стороны России и внутренние политические конфликты рассматриваются как факторы, мотивировавшие это завоевание. Исследование основано на исторических записях, дипломатической переписке и современной историографии. Ключевые слова: Бухарский эмират, Российская империя, колониализм, экспансия, протекторат, историческая политика, Средняя Азия. Kirish. 1800-yillarning oʻrtalarida Rossiya imperiyasining Oʻrta Osiyoga nisbatan siyosati keskinlashdi. Rossiya bu hududdagi mustaqil davlatlarga, ayniqsa, Buxoro amirligiga iqtisodiy, siyosiy va harbiy bosim o‘tkazdi. Rossiya Buxoro amirligining strategik joylashuvi va iqtisodiy resurslari tufayli unga qiziqish bildirgan. Natijada Rossiya imperiyasi Buxoro ustidan ko‘proq hokimiyatga ega bo‘lishni xohladi. Ushbu maqolada Buxoro amirligining Rossiya imperiyasi tomonidan mustamlaka qilinishining tarixiy jarayonlari, jumladan, siyosiy kuchlar, mahalliy elita va aholining munosabati xolisona tahlil qilinadi. 1 49 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Adabiyotlar tahlili. G. I. Galkin, A. N. Kuropatkin, V. V. Bartoldning asarlari Buxoro amirligi tarixi uchun muhim tarixiy manbalardir. Galkinning Buxoro yurishlari haqidagi xotiralari bizga amirlikning siyosiy tuzumi qanday ishlagani, Rossiya bilan qanday munosabatda bo‘lganligi haqida juda ko‘p foydali ma’lumotlar beradi. Kuropatkin esa rus armiyasining jangovar yurishlari va strategiyalari haqida yozgan. Oʻlkashunoslar M.Bekchurin va A.Azizxoʻjayevlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda Buxoroning ichki siyosati, amirlik ichidagi islohotlar, Rossiya bosimining taʼsiri oʻrganiladi. T.Toshmatov, S.Rashidov, B.Qosimovlarning ilmiy ocherk va kitoblari zamonaviy tarixshunoslikda Buxoro-Rossiya aloqalariga yangicha nuqtai nazarni taqdim etadi. Rossiya imperiyasi 1840—1850-yillarda Buxoro amirligini egallashga kirishdi[1]. F.Romanovskiy Buxoro amirligi Rossiya bilan urushga tayyorlanayotganligini aytib, Buxoroga qarshi harbiy yurish boshlash uchun imperatordan ruxsat so‘radi. Bu Rossiya imperiyasining Buxoroga qarshi kurashining boshlanishi edi[2]. F.Romanovskiy Sirdaryo markazidagi hududlarni egallashga kirishdi. Birinchi jang 1866 yil 8 mayda Erjar qishlog'i yaqinida bo'lib o'tdi. Amir qo‘shinlari qarshi tarafdagidek kuchli bo‘lmagani uchun mag‘lub bo‘ldi. F.Romanovskiy Buxoro qo‘shinini ta’qib qilishni to‘xtatib, uning o‘rniga Qo‘qon xonligi bilan Buxoro amirligi o‘rtasida joylashgan va Toshkent, Qo‘qon, Balx va Buxoroni bog‘lab turgan Xo‘jandga boradi. May oyida Turkiston viloyati harbiy gubernatori qoʻshinlari Xoʻjand qalʼasiga hujum qilib, uni 20 ta qurol bilan egallab oldilar. Rossiya imperiyasi 1868-yil 2—3-iyunda Zirabuloq jangida Buxoro amirligini magʻlub etdi.1868-yil 23-iyunda fon Kaufman Samarqandda amir Muzaffar bilan shartnoma tuzib, Buxoro amirligini Rossiya imperiyasining protektoratiga aylantirdi. [4] Unda aytilishicha, amir urush boshlaganlikda aybdor boʻlib, ularning abadiy doʻstligi belgisi sifatida rus qoʻshinlarining harbiy xarajatlarini qoplash uchun 500.000 rubl toʻlashga vaʼda bergan. Shartnoma Rossiya imperiyasiga bosib olingan barcha hududlarni, jumladan, Toshkent va Samarqand oʻrtasidagi Xoʻjand, Oʻratepa, Panjikent, Jizzax, Samarqand va Kattaqoʻrgʻon shaharlarini nazorat qilish huquqini berdi. Amir Turkistonning hali ham o‘z tasarrufida bo‘lgan qismlarini boshqarish uchun Turkiston general-gubernatori aytganini qilishi kerak edi. Buxoro podshohi siyosiy qaram bo‘lganligi uchun tarixchilar uni “vassal” ham deb atashadi. U rus ishbilarmonlariga amirlikda erkin savdo qilish imkonini yaratishga va ularning xavfsizligini ta’minlashga va’da berdi. Rossiya savdogarlari savdo byurolarini tashkil qilishlari mumkin edi va tovarlarga soliq butun summaning 2,5% miqdorida belgilandi. Ular amirlik orqali boshqa xalqlarga ham bemalol sayohat q