SHAXS MOTIVATSIYASI: NAZARIY QARASHLAR VA AMALIY AHAMIYATI

Аннотация

This article discusses the essence of the concept of personality motivation, motivation theories, factors influencing its formation and development, and the importance of studying motivation in modern psychology. It also analyzes how motivation manifests itself in people of different ages and the ways of its development. Keywords: personality, motivation, need, internal and external motives, activity, psychological approaches, self-awareness. МОТИВАЦИЯ ЛИЧНОСТИ: ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ВЗГЛЯДЫ И ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ Аннотация. В данной статье рассматривается сущность понятия мотивации личности, теории мотивации, факторы, влияющие на ее формирование и развитие, а также значение изучения мотивации в современной психологии. Также анализируется, как мотивация проявляется у людей разного возраста и методы ее развития. Ключевые слова: личность, мотивация, потребность, внутренние и внешние мотивы, деятельность, психологические подходы, самосознание. Motivatsiya inson faoliyatini rag‘batlantiruvchi ichki va tashqi omillar majmuasidir. Har bir insonning harakati, intilishi yoki qiziqishlarining asosi — bu ehtiyojlar va ularni qondirishga bo‘lgan ichki turtkilardir. Shaxs motivatsiyasini o‘rganish psixologiyaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi, chunki u insonning o‘zini anglash, qaror qabul qilish, rivojlanish va ijtimoiylashuv jarayonlarini tushunishga imkon beradi. 1. Motivatsiya tushunchasi va uning psixologik mohiyati Motivatsiya (lotincha movere – harakatlantirmoq) – bu insonni faoliyatga undovchi ichki psixologik holatdir. A.N. Leontyev ta'kidlashicha, “motiv – bu faoliyatning ichki sababi, ya’ni maqsadga yetishishdagi turtkidir” [1.1]. Motivatsiyani ichki (intrinsik) va tashqi (ekstrinsik) deb ikki turga ajratish mumkin. Ichki motivatsiya insonning o‘z qiziqishi, o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan ehtiyoji bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi motivatsiya mukofot, tan olinish, jazodan qochish kabi tashqi omillar bilan bog‘liqdir. 2. Motivatsiya nazariyalari Psixologiyada motivatsiya bo‘yicha bir nechta asosiy nazariyalar mavjud: A. Maslou ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasi: inson motivatsiyasi ehtiyojlarni qondirishga intilish orqali shakllanadi. U besh darajadagi ehtiyojni ko‘rsatadi: fiziologik, xavfsizlik, ijtimoiy, hurmat va 1686 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 o‘zini namoyon qilish ehtiyojlari [1.2]. G. Allportning funksional avtonomiya nazariyasi: dastlab tashqi sabablarga asoslangan motivlar vaqt o‘tishi bilan shaxsning ichki ehtiyojlariga aylanadi [1.3]. D. Makklellandning motivatsiya nazariyasi: insonda uch asosiy motiv mavjud: yutuq, kuch va aloqadorlikka intilish. Freyd va psixoanalitik yondashuv: motivatsiyaning asosida ongsiz istaklar va ehtiroslar yotadi. 3. Shaxs motivatsiyasining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar Motivatsiyaga quyidagi omillar ta’sir qiladi: Oila va tarbiya muhiti Yoshlikdagi tajribalar O‘qitish va ta’lim uslublari Jamiyatdagi ijtimoiy-psixologik muhit Shaxsning temperamenti va xarakteri Har bir insonda motivatsiya darajasi turlicha bo‘lib, u individual rivojlanish, maqsadga intilish va qadriyatlarga bog‘liq holda shakllanadi [1.4]. 4. Motivatsiyaning amaliy ahamiyati Bugungi kunda maktab, oliy ta’lim muassasalari va ish joylarida shaxs motivatsiyasini oshirish asosiy psixologik vazifalardan biridir. O‘quvchilarda bilim olishga bo‘lgan qiziqishni shakllantirish, xodimlarda mehnatga bo‘lgan motivatsiyani qo‘llab-quvvatlash — bu amaliy psixologiyada hal qilinadigan muhim masalalardandir. Motivatsiyani oshirishda quyidagi usullar samarali: Shaxsiy maqsadlar qo‘yish Ichki rag‘batlantirish Faoliyat mazmunini boyitish Muvaffaqiyatni tan olish va baholash Shaxs motivatsiyasi — bu inson faoliyatining yurak urishidir. Uni to‘g‘ri anglash va yo‘naltirish orqali shaxsning individual rivojlanishiga, ta’lim sifatining oshishiga, ijtimoiy moslashuvga ijobiy ta’sir ko‘rsatish mumkin. Motivatsiyaga oid psixologik yondashuvlar nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb hisoblanadi. Shuning uchun ushbu sohada chuqur tadqiqotlar olib borish bugungi kun psixologiyasi oldida turgan muhim vazifalardan biridir. Zamonaviy psixologiyada shaxs motivatsiyasi muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u inson faoliyatining ichki turtkilari, ehtiyojlari va maqsadga intilish mexanizmlarini o‘rganadi. Motivatsiya shaxsning hayotiy pozitsiyasini, faoliyatiga bo‘lgan munosabatini va harakatlarining yo‘nalishini belgilab beruvchi asosiy psixologik omil hisoblanadi. Uning psixologik mohiyati shundaki, u insonning tashqi va ichki muhitdagi ta’sirlarga qanday javob berishini, faoliyatni qanday davom ettirishini va qiyinchiliklar qarshisida qanday kurashishini aniqlaydi [1]. Motivatsiya atamasi lotincha “movere” – harakatlantirmoq so‘zidan olingan bo‘lib, u shaxsni biror faoliyatga undovchi ichki psixik kuchdir. Motivatsiya ehtiyojlar asosida shakllanadi. Masalan, ovqatlanishga bo‘lgan ehtiyoj – fiziologik, tan olinishga ehtiyoj – ijtimoiy, o‘zini anglashga ehtiyoj esa – shaxsiy