YANGI RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING SANOATDAGI O’RNI

Аннотация

Zamonaviy sanoat taraqqiyotida raqamli texnologiyalarning roli tobora ortib bormoqda. "Sanoat 4.0" konsepsiyasi doirasida sun’iy intellekt (AI), Internet of Things (IoT), katta ma’lumotlar (big data), robototexnika, bulutli hisoblash va blokcheyn kabi innovatsion yechimlar ishlab chiqarish jarayonlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning sanoat sohasidagi ahamiyati, ularning qo‘llanilishi natijasida erishilgan samaradorlik, xarajatlarni optimallashtirish va yangi biznes modellari yaratish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston sanoatida raqamli transformatsiyaning joriy holati va kelajakdagi istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiyalar, Sanoat 4.0, sun’iy intellekt, IoT, katta ma’lumotlar, avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish, raqamli transformatsiya. Kirish: Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti sanoat sohasida tub oʻzgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Raqamli transformatsiya – bu nafaqat yangi uskunalar joriy etish, balki butun ishlab chiqarish va boshqaruv tizimlarini qayta qurish jarayonidir. “Toʻrtinchi sanoat inqilobi” deb atalayotgan davrda sunʼiy intellekt, Internet of Things (IoT), katta maʼlumotlar tahlili, robotlashtirish va bulutli texnologiyalar kabi innovatsion yechimlar sanoat korxonalarining samaradorligini keskin oshirish, resurslardan foydalanishni optimallashtirish va yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratish imkonini beradi. Bugungi kunda dunyo mamlakatlari raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga katta eʼtibor qaratmoqda. Oʻzbekistonda ham sanoatni raqamlashtirish boʻyicha bir qator dasturiy loyihalar amalga oshirilib, “Yashil iqtisodiyot”, “Aqlli fabrikalar” kabi tashabbuslar ilgari surilmoqda. Biroq, bu yoʻlda texnologik jihozlash, mutaxassislar tayyorlash va infratuzilmani rivojlantirish kabi bir qator muammolar mavjud. Adabiyotlar tahlili: Zamonaviy tadqiqotlar innovatsion boshqaruv samaradorligini baholashning bir qator usullarini taklif qiladi. Xalqaro miqyosda Global Innovation Index (2021) hisoboti1 innovatsion rivojlanishning global tendentsiyalarini aks ettiradi, unda AQSh, Shvetsiya va Shveysariya kabi mamlakatlar yetakchilik qilishi qayd etilgan. Rossiya olimlari Gonin va Kashurnikov (2013) elektr energetika sohasida innovatsion samaradorlikni baholashning maxsus metodikasini ishlab chiqqan2. Zavlin va Vasilyev (1998) esa 1 https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo-pub-2000-2023/uz.pdf 2 Gonin V.N., Kashurnikov A.N. "Sovershenstvovanie metodiki otsenki effektivnosti innovatsionnoy deyatelnosti predpriyatiy elektroenergetiki regiona v usloviyakh ogranichennykh resursov" // Vestnik Zabaykalskogo gosudarstvennogo universiteta. 2013. № 3(94). S. 124-131. 505 Iyun, 2025-Yil innovatsion loyihalarning iqtisodiy samaradorligini baholashda investitsiyalarning qoplanish muddatini muhim ko'rsatkich deb hisoblashgan3. O'zbekiston kontekstida Bakhtiyorov (2023) mahalliy sanoat korxonalari uchun innovatsion boshqaruv samaradorligini baholash metodikasini ishlab chiqqan4. Zaynuddinov Sh.N. va Rasulov N.M. (2020) ning "Innovatsion menejment" darsligida innovatsion jarayonlarni boshqarishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Ularning fikricha, innovatsion boshqaruv samaradorligini baholashda korxonalarning ichki va tashqi muhit omillarini kompleks tahlil qilish zarur. Bu yondashuv korxonalarda innovatsion strategiyalarni ishlab chiqishda asos boʻlib xizmat qiladi.5. Tahlil va natijalar: Zamonaviy sanoat sohasida raqamli transformatsiya jarayonlari tobora tezlashib bormoqda. Global miqyosda olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, sanoat interneti (IIoT) texnologiyalari joriy etilgan korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligi sezilarli darajada oshmoqda. Statista maʼlumotlariga koʻra, 2023-yil holatiga koʻra dunyo miqyosida 14 milliarddan ortiq qurilma sanoat internet tarmogʻiga ulangan boʻlib, bu koʻrsatkich har yili oʻrtacha 25% ga oʻsib bormoqda. Oʻzbekiston kontekstida esa bu rivojlanish ancha sekin kechayotganligini koʻrish mumkin - mamlakatimizda hozirgi vaqtda faqat 2 millionga yaqin qurilma sanoat internet tarmoqlariga ulangan. Sunʼiy intellekt texnologiyalarining sanoat sohasidagi ahamiyati ham tobora ortib bormoqda. McKinsey kompaniyasining 2022-yilgi hisobotida taʼkidlanishicha, sunʼiy intellekt yechimlarini qoʻllagan korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligi 30-50% oraligʻida oshgan. Bu koʻrsatkich ayniqsa sifat nazorati, logistika va energetika samaradorligi sohalarida yaqqol sezilmoqda. Biroq, Oʻzbekiston sanoatida AI texnologiyalaridan foydalanish darajasi hali ham etarlicha past boʻlib, faqat yirik korxonalarning 15-18% ida ushbu texnologiyalar qoʻllanilayotganligi qayd etilmoqda. Robotlashtirish sohasidagi holatni tahlil qilganda, Xalqaro Robototexnika Federatsiyasining 2023-yilgi maʼlumotlariga koʻra, Osiyo-Tinch okeani mintaqasida har 10 000 ishchiga 322 ta sanoat roboti toʻgʻri keladi. Bu koʻrsatkich Yaponiyada 390, Janubiy Koreyada 932 ga yetgan boʻlsa, Oʻzbekistonda esa atigi 4,2 ni tashk