Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
[(Ni(C6H8N2)2(C7H6O4)2] KOMPLEKS BIRIKMASINING KRISTALL TUZILISHI VA XOSSALARI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING · MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” · Ahatov Alisher Ashur o‘g‘li · Turayev Xayit Xudaynazarovich · Ashurov Jamshid Mengnorovich · Normurodov Baxtiyor Abdullayevich (Kimyo fanlari doktori, professor. OʻzRFA O.S. Sodiqov nomidagi Bioorganik kimyo instituti) · Tillayev Xolmamat Raxmanovich (Kimyo fanlari doktori, professor. OʻzRFA O.S. Sodiqov nomidagi Bioorganik kimyo instituti)
Журнал универсальных научных исследований · 2026
Аннотация
Ushbu tadqiqot ishimizda o-fenilendiamin asosida yangi, [(Ni(C H N ) (C H O ) ] tarkibli kompleks birikma sintez qilindi. Hosil qilingan kompleks 6 8 2 2 7 6 4 2 birikmaning kristall tuzilishi RTT usuli orqali aniqlandi. Ushbu kompleks birikmaning singoniyasi monoklinik, fazoviy guruhi esa P21/n. Kompleks birikma inersiya markazida Ni2+ kationi joylashgan. Molekula fazoda oktaedr shaklni hosil qiladi va sp3d2 holatda gibridlangan. Kristall tuzilishida O2−Ni1−O2ii va N1−Ni1−N1ii bog‘larida 180.0° ga tengligi aniqlandi. Kalit so‘zlar: kompleks birikma, kristall tuzilish, vodorod bog‘lanish, bog‘ burchagi. Kirish. O-fenilendiamin faol ligand sifatida koordinatsion kimyoda muhim ahamiyatga ega. Molekula oson pratonlanish va depratonlanish xossasi tufayli oksidlanish-qaytarilish reaksiyalariga faol qatnashadi[1]. O-fenilendiaminning d-metallar bilan turli xil kompleks birikmalari va ular o‘rtasida bog‘lanish mexanizmlari o‘rganilgan. Metall atomlari bilan ligandlar o‘rtasidagi koordinatsion qonuniyatlar aniqlangan. Bu qonuniyatlar kompleks birikma tarkibidagi atomlarning elektron tuzilishi, atom radiusi, ionlanish energiyasi, elektronga moyilligi hamda metall atomi va ligand tabiati bilan bog‘liq [2]. O-fenilendiamin asosida sintez qilingan ko‘pchillik metallokomplekslar bidentatli xelat birikmalar hosil qilganligi sababli barqarorligi yuqori hisoblanadi [3]. O-fenilendiamin tarkibida yonma-yon joylashgan ikkita donor azot atomlarining mavjudligi va oson depratonlanish xossalari sababli, metall atomlari bilan kompleks hosil qilish imkoniyatini oshiradi [4]. Biz ushbu tadqiqot ishimizda o-fenilendiamin asosida olingan [(Ni(C H N ) (C H O ) ] 6 8 2 2 7 6 4 2 kompleksining kristal tuzilishini keltiramiz. Olingan natijalar tahlili. Sintez qilingan kompleks birikmaning [(Ni(C H N ) (C H O ) ] 6 8 2 2 7 6 4 2 tuzilishida markaziy atomning koordinatsion soni 6 ga teng. Kompleksda markaziy atom bilan 2 ta o-fenilendiamin bidentatli xelat holatda va 2 ta 2,4-digidroksobenzoy kislota monodentat holatda birikadi. Molekula kristall tuzilishida N-H···O va O-H···O tipidagi ichki va tashqi vodorod bog‘lanishlar mavjud. Bu vodorod bog‘lanishlar molekulani ikki o’lchovli simmetriya o’qiga bog’laydi. Birinchisi molekulaning qo’shni molekulalar bilan c o‘qi bo’yicha taxlaydi va ikkinchisi molekulani fazoda BC tekisligi bo‘yicha bog‘laydi. Kristall tuzilishi monoklinik. Molekulaning shakli oktaedrik tuzilishga ega va sp3d2 holatda gibridlangan. RTT usuli yordamida atomlar orasidagi bog‘lar uzunligi va bog‘ burchaklari aniqlandi. Kompleks birikma inersiya markazida Ni2+ kationi joylashgan. Molekula fazoda oktaedr shaklni hosil qiladi va sp3d2 holatda gibridlangan. Kristall tuzilishida O2−Ni1−O2ii va N1−Ni1−N1ii bog‘larida 180.0° ga tengligi aniqlangan. Molekulada Ni1−O2 ion bog‘lari uzunligi 2.136(2) Å ga va Ni1−N1 hamda Ni1···N2 donor-akseptor bog‘lari orasidagi masofa esa mos ravishda 2.110(3)Å va 2.129(2)Å ga teng 298 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” 1-rasm. [(Ni(C H N ) (C H O ) ] ] kompleks birikmasining molekulyar tuzilishi 6 8 2 2 7 6 4 2 Ushbu kompleks birikmaning kristall tuzilishida aromatik halqalar orasida o‘zaro π-π ta’sirlar tufayli hamda o-fenilendiaminning markaziy atom bilan xelatlanishi hisobiga barqarorlik ortadi. Oktaedr kompleksda markaziy atom bilan qo‘shni donor atomlar orasidagi masofa deyarli bir xil. Markaziy atom 4 donor azot atomlari bilan donor-akseptor bog‘ va 2 ta kislorod atomlari bilan ion bog‘ hosil qiladi. 1-jadval [(Ni(C H N ) (C H O ) ] kompleks birikmasining ayrim bog‘ uzunliklari va bog‘ 6 8 2 2 7 6 4 2 burchaklari. № Bog‘ (Å) Bog’ (°) uzunligi burchagi 1 Ni1-O2 2.136(2) O2-Ni1- 85.75(10) N1 2 Ni1-N1 2.110(3) O2-Ni1- 90.21(9) N2 3 2.129(2) O2-Ni1- 180.00 Ni1-N2 O2 4 Ni1-O2- 2.136(2) O2-Ni1- 94.25(10) a N1 5 Ni- 2.110(3) O2 -Ni1- 89.79(9) N1_a N2 6 Ni1- 2.129(2) N1-Ni1- 77.81(10) N2_a N2 7 O1-C7 1.257(4) O2-Ni1- 94.25(10) N1 1-jadvalning davomi 8 O2-C7 1.281(4) N1-Ni1- 180.00 N1 9 O3-C2 1.354(4) N1-Ni1- 102.19(10) N2 10 O4-C4 1.355(4) O2-Ni1- 89.79(9) N2 11 N1-C13 1.444(4) N1-Ni1- 102.19(10) N2_a 299 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” 12 N2-C8 1.443(4) N2-Ni1 - 180.00 N2_a 13 O3-H3 0.8200 O2-Ni1- 85.75(10) N1_a 14 O4-H4 0.8200 O2-Ni1- 90.21(9) N2_a 15 C1-C6 1.406(5) N1-Ni1 - 77.81(10) N2_a RTT usuli yordamida poliedron ko‘rinishi natijasida molekulaning shakli va gibridlanishi aniqlandi. Olingan kompleksning xossalari koordinatsion qonuniyatlarga mos ekanligi aniqlandi. Kompleksni turli xil erituvchilarda eruvchanligi va ushbu erituvchilarda barqarorligi o‘rganildi. Molekulaning supramolekulyar tuzilishida 2.4-digidroksobenzoy kislota karboksil guruhi tarkibidagi kislorod atomlari bilan o-fenilendiamin tarkibidagi vodorod atomlari o‘rtasida ichki vodorod bog‘lanishlar mavjud. Molekulaning qo‘shni molekulalar bilan molekulalararo vodorod bog‘lanishini esa 2.4-digidroks
Доказательный фрагмент
«Ushbu tadqiqot ishimizda o-fenilendiamin asosida yangi, [(Ni(C H N ) (C H O ) ] tarkibli kompleks birikma sintez qilindi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu tadqiqot ishimizda o-fenilendiamin asosida yangi, [(Ni(C H N ) (C H O ) ] tarkibli kompleks birikma sintez qilindi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- kristall tuzilish, bog‘ burchagi., vodorod bog‘lanish, kompleks birikma
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025