KARIYESNING KELIB CHIQISHIDA KUNDALIK ISTE’MOL QILADIGAN OZIQ - OVQAT MAHSULOTLARINING TA’SIRI

Аннотация

Usually, the number of teeth in young children is 20, and the number of permanent teeth in adults is 32. Of these, 8 are shovel teeth, 4 are pile teeth, 8 are small incisors, and the remaining 12 are large incisors. Teeth participate in the very first stage of the digestive system, performing the function of grinding food. In this article, we present information about the influence of daily food products on the origin of caries. Аннотация. Обычно количество зубов у детей раннего возраста составляет 20, а количество постоянных зубов у взрослых – 32. Из них 8 лопаточных зубов, 4 ворсовых, 8 малых резцов и остальные 12 больших резцов. Зубы участвуют в самом первом этапе пищеварительной системы, выполняя функцию перетирания пищи. В этой статье мы представляем информацию о влиянии продуктов повседневного питания на возникновение кариеса. Kalit so’zlar: tish emali, dentin, sement, tish pulpasi, sitratlar, glikogen. Key words: tooth enamel, dentin, cementum, dental pulp, citrates, glycogen. Ключевые слова: зубная эмаль, дентин, цемент, пульпа зуба, цитраты, гликоген. Har bir tish, tish qoplamasi va tish ildizi qismlaridan iborat bo’ladi. Tish bo’shlig’i pulpa bilan to’lgan. Pulpa dentin bilan ya’ni, asosiy ixtisoslashgan to’qima bilan o’rab olingan. Dentin tishning asosiy massasini tashkil qiladi. Tishning o’sma qismlaridagi dentin emal bilan qoplangan. Tishning email, pulpa, dentin, sementlarning tarkibiy qismi 255 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” Tarkibiy qismi pulpa dentin emal sement Suv 40-30% 13.2% 3.8% 32% Oqsil 4 mg% 1.2% 1.3% 1.5% Organik moddalardan lipedlar 40% 20% 4% 25% Sitratlar - 0.2% - - Glikogen 42% 0.8-0.9% 0.5% - Tish email – enamelum tishning toj qismini qoplab turadi, eng qattiq to’qima xisoblanadi. Emalning vazifalariga quyidagilar kiradi. 1. Emal tishning eng qattiq to’qimasi bo’lganligi sababli, tishning mustahkamligini saqlaydi. 2. Emal dentin va pulpani tashqi ta’sirdan himoyalaydi. Mexanik, kimyoviy va haroratli ta’sirlardan emal to’qimasi himoyalaydi. 3. Emalning o’tkazuvchanligi, tashqaridan og’iz suyuqligi bilan ta’minlanadi. Shu asosda tish email yarimo’tkazgich membrana hisoblanadi. Emalga, asosan, organik va noorganik moddalar so’lak orqali tushadi. Dentin – dentinum – tishning asosiy massasini tashkil qiladi. Dentin – tishning butun hayoti davomida rivojlanadi. • Birlamchi dentin – tish rivojlanishida hosil bo’ladi. • Ikkilamchi (o’rinbosar) dentin – inson hayoti davomida pulpaning fiziologik faoliyati davomida vujudga keladi va dentindan umuman faqrlanmaydi. • Uchlamchi (irregular) dentin – ta’surotga javoban (errozia, yemirilish, karies) himoya to’siq sifatida vujudga keladi. Bunday dentinda dentin kanalchalari sog’lom denting nisbatan notekis, xaotik joylashgan bo’ladi (irregular dentin). Sement – sementum. Bu tishning qattiq qavati ildiz qismini qoplaydi. Kariyesga nima sabab bo'ladi? Tish kariesi (Caries dentis) patologik jarayon bo’lib, bu kasallik tishlar chiqqandan so’ng kuzatiladi. Ovqatlanish turi va tarkibi kariesning kelib chiqishida muhim rol o’ynaydi. Tekshiruvlar shuni ko’rsatadiki, iste’mol qilinayotgan oziq-ovqatda vitamin va oqsillar kamomati aniqlansa-da, karies kasalligi har doim xam rivojlanmaydi. Tish kariesi hosil bo’lgan bo’lsa va mayda kristall 256 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” uglevodlar (qand, glyukoza va boshqa) tez va ko’p iste’mol qilinsa, karies kasalligi rivojlanish ehtimoli oshadi. Agar ozuqa kraxmalga boy bo’lsa xam karies kaslligi kelib chiqavermaydi. Lekin kraxmal va qand yoki faqat qand mahsulotlari iste’mol qilinganda, karies kasalligining paydo bo’lishi va ko’payishi kuzatiladi. Karbonatlarning miqdori emalda yuqori bo’lganda, kariesning kelib chiqishi kuzatiladi. Ikkilamchi miqdorda so’lak, uning miqdori, ajralish tezligi, bufer xususiyatlari karies kasalligining rivojlanishida kata rol o’ynaydi. • Karies etiologiyasining zamonaviy talqini Tish kariesi polietiologik kasallik bo‘lib, uning rivojlanishida umumiy va mahalliy omillar ishtirok etadi. • Umumiy omillar: 1. Noto‘liq ovqatlanish va sifatsiz ichimlik suvi. 2. Tish to’qimalarining shakllanish va yetilish davrida organ va tizimlaming funksional buzilishlari. 3. Organizmga ekstremal ta’sir. 4. Irsiy kasalliklar. Buzilgan genetik kod. • Mahalliy omillar: 1. Mikroorganizmlarga boy tish pilakchasi va tish karashi. 2. Organizmning indikatori bo‘lib hisoblanuvchi og‘iz suyuqligining tarkibi va miqdorining o’zgarishi. 3. Og‘iz bo‘shlig‘idagi yopishqoq uglevod qoldiqlari. 4. Tish qattiq to ‘qimalarining rezistentligi. 5. Tish qattiq to£qimalarining noto‘liq strukturasi. 6. Tish pulpasining holati. 7. Tish-jag‘ tizimining shakllanish davridagi, doimiy tishlaming yorib chiqish davridagi holat Karies kasalligining patenogenezi Tez-tez va ko‘p miqdorda uglevodlami iste’mol qilish, og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasining pastligi kariesogen mikroorganizmlami tish pellikulasi