KIMYO DARSLARIDA INTERFAOL TEXNOLOGIYALAR: MOLEKULALARNI MODELLASHTIRISH ORQALI O‘QUVCHILAR FAOLLIGINI OSHIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada tibbiyot oliygohlarida kimyo fanini o‘qitishda interfaol metodlar, xususan, molekulalarni modellashtirish texnologiyasi orqali talabalar faolligini oshirish imkoniyatlari tahlil qilinadi.Molekulyar model orqali o‘rganish – talabalarni dars jarayonida faol ishtirok etishga undaydi,tushunishni chuqurlashtiradi va analitik fikrlashni rivojlantiradi.Shuningdek,maqolada modellashtirishga oid mavjud texnik vositalar,ularning afzalliklari,maliy qo‘llanilishi va pedagogik samarasi muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: interfaol ta’lim,kimyo,molekulyar modellashtirish,talaba faolligi,STEM,3D model,o‘qitish texnologiyalari. Kirish. Tibbiyot oliygohlarida kimyo fani muhim poydevor vazifasini bajaradi. Biokimyo, farmakologiya, toksikologiya kabi fanlarning o‘zlashtirilishi ko‘p jihatdan umumiy kimyo bilimlariga bog‘liq. Ammo kimyo fanining abstraktligi, murakkab tushunchalarga boyligi talabalar uchun uni o‘zlashtirishda qiyinchilik tug‘diradi. An’anaviy ta’lim shakllarida talabalar darsda passiv ishtirok etadi, bu esa bilim samaradorligini kamaytiradi. Shu sababli, zamonaviy ta’limda interfaol metodlar, xususan molekulalarni modellashtirish texnologiyasi orqali kimyo darslarini yanada samarali tashkil etish muhim sanaladi. Asosiy qism. Molekulyar modellashtirishning nazariy asoslariMolekulalarni modellashtirish – bu kimyoviy birikmalarning tuzilmasini real yoki virtual muhitda ko‘rsatish orqali ularni tahlil qilish, strukturaviy bog‘lanishlarni tushunish va fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish jarayonidir. Bu yondashuv ta’limda vizual idrokni kuchaytiradi, ayniqsa makroskopik va mikroskopik kimyoviy jarayonlar orasidagi bog‘liqlikni osonlashtiradi.Modellashtirish quyidagi shakllarda qo‘llaniladi: Fizik modellar: plastikdan yoki yog‘ochdan yasalgan molekula konstruksiyalari; Virtual 3D modellar: kompyuter dasturlari orqali qurilgan molekulalar (ChemSketch, Avogadro, Jmol, MolView va h.k.); Interaktiv simulyatsiyalar: real vaqtda o‘zgaradigan grafik interfeyslar orqali molekulalarning reaksiyalarini ko‘rish. Pedagogik afzalliklari. Molekulalarni modellashtirish orqali interfaol o‘qitish quyidagi afzalliklarni beradi: Talabalarning vizual fikrlash qobiliyati rivojlanadi; Konkret tushunchalar (masalan, kovalent bog‘, ionik bog‘, molekula geometriyasi) oson tushuniladi Darsda faollik oshadi – talabalar o‘zlari modellarni quradi, muhokama qiladi; Analitik va tanqidiy fikrlash shakllanadi; O‘rgangan bilimlar amaliyotga tatbiq etiladi – masalan, farmatsevtikada dori moddalari strukturasi. 3. Amaliy qo‘llanilishi: laboratoriya va auditoriya misolidaTibbiyot oliygohlarining umumiy va noorganik kimyo darslarida quyidagi amaliyotlar tashkil qilinmoqda: • Guruhli ishlanma: har bir guruhga molekula strukturasini qurish topshirig‘i beriladi (masalan, H₂O, CH₄, C₆H₆); • Kompyuter sinfida ishlash: ChemSketch dasturida murakkab molekulalarning tuzilmasi modellashtiriladi; • Reaksiya simulyatsiyasi: reaktivlar orasida qanday bog‘lanish yuz berishini real animatsiyalar orqali ko‘rish. 214 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” 4. Yuzaga keladigan muammolar • Barcha o‘qituvchilar interaktiv texnologiyalarni yaxshi bilmaydi; • Texnik vositalarning yetishmasligi (kompyuter, dasturiy ta’minot); • Talabalar boshida modellashtirishga qiziqmasligi; • O‘quv rejalari bu kabi darslarga yetarli vaqt ajratmaydi. 5. Takliflar va yechimlar Pedagoglar uchun seminar-treninglar tashkil qilish; O‘quv dasturlariga interaktiv laboratoriya darslari kiritish; Virtual laboratoriyalarni yaratish va mahalliylashtirish (ona tilidagi versiyalar); Talabalarni loyiha asosida ishlashga yo‘naltirish (molekulalarni modellashtirish bo‘yicha mini-loyihalar); STEM yondashuvi asosida tibbiy yo‘nalishdagi o‘quv modullarini ishlab chiqish. 1. Molekulalarni modellashtirish dasturlari: konkret misollar Tibbiyot oliygohlarida kimyo o‘qitishda foydalanish mumkin bo‘lgan ba’zi dasturlar: Dastur nomi Xususiyatlari Afzalligi 2D va 3D molekulalar yaratish, Oson interfeys, bepul ChemSketch formulalar chizish versiyasi mavjud 3D molekulalar qurish, energetik Avogadro Ochiq manba, interaktiv minimallashtirish Online 3D molekulyar MolView Brauzer orqali ishlaydi vizualizatsiya Java asosidagi 3D molekulalar Simulyatsiya imkoniyati Jmol vizualizatori mavjud Fanlararo integratsiya imkoniyati (biokimyo bilan bog‘lash) Tibbiyotda o‘quvchilar molekulalarni modellashtirish orqali: • Oqsillar strukturasi (birlamchi, ikkilamchi tuzilma) • Fermentlar faoliyat mexanizmi • Dori-darmon molekulalarining retseptorlarga ta’siri kabi murakkab jarayonlarni o‘rganishlari mumkin. Masalan: Penisillin molekulasining modellashtirilgan tuzilmasini ko‘rsatish orqali uning bakteriya hujayrasining devoriga qanday ta’sir qilishi tushuntiriladi. Pedagogik strategiya: Kimyo darsida interfaol metodlar qanday bosqichlarda qo‘llanadi? Bosqich Interfaol usul misoli Maqsadi Aqliy hujum Kirish Mavzuga qiziqish uyg‘otish (brainstorming) Molekula modellar