O‘SIMLIK MOYI TARKIBIDAGI RADIONUKLIDLAR MIQDORINI ANIQLASH

Аннотация

Oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarni tozalash bugungi kunda global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim masala hisoblanadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, radionuklidlarni samarali tozalash uchun zamonaviy texnologiyalar va yondashuvlar rivojlanmoqda. radionuklidlarni oziq-ovqat mahsulotlaridan tozalashda zamonaviy usullar sezilarli yutuqlarga erishmoqda. Ammo bu texnologiyalarni keng ko‘lamda qo‘llash uchun ularning iqtisodiy samaradorligini oshirish, ekologik xavfsizligini ta’minlash va yangi innovatsion yondashuvlarni rivojlantirish talab etiladi. Radionuklidlarni tozalash bo‘yicha ilmiy izlanishlarni davom ettirish oziq- ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so’zlar: Radionuklidlar, o’simlik moyi, oziq-ovqat, seziy, stronsiy, kaliy KIRISH. Atom qurollarining o‘tmishdagi sinovlari, so‘nggi bir necha o‘n yilliklarda faol atom elektr stansiyalari va nurlangan yoqilg‘ilarning atrof-muhitni ifloslantiruvchi faoliyati tufayli aholi salomatligi bilan bog‘liq muammolar dunyo bo‘yicha asosiy oringa chiqmoqdaO‘simlik moylarida radionuklidlarning akkumulyatsiyasi turli omillarga bog‘liq bo‘lib, mahsulot xavfsizligini ta’minlash uchun ularni tahlil qilish muhimdir. Zaytun moyi kabi ayrim moylarda radionuklidlar kamroq to‘planadi, kungaboqar va soya moylarida esa yuqoriroq konsentratsiya kuzatilishi mumkin. Shuning uchun, yuqori radiatsiya xavfi bo‘lgan hududlarda yetishtirilgan o‘simlik moylari muntazam ravishda tahlil qilinishi lozim. O’simlik moyida to’planish mumkin bo’lgan radionuklidlar Seziy-137 sun’iy radionuklid bo‘lib, odatda yadro sinovlari, yadro reaktor avariyalari yoki yadro chiqindilaridan atrof-muhitga tushadi. Cs-137 suvda yaxshi eriydi va tuproq orqali o‘simliklarga singib, keyinchalik oziq-ovqat zanjiriga kiradi. Stronsiy-90 yana bir sun’iy radionuklid bo‘lib, yadro portlashlari va yadro chiqindilarining ifloslanishidan kelib chiqadi. Sr-90 tuproqdan o‘simlik ildizlariga singib, oziq-ovqat mahsulotlariga kiradi. Yod-131 qisqa yarim yemirilish davriga ega radionuklid bo‘lib (8 kun), asosan yadro avariyalari vaqtida atmosferaga chiqadi. O‘simlik moyini tahlil qilishda aniqlik va ishonchlilikni ta’minlash uchun namunalarni yig‘ish va saqlash jarayonida quyidagi qoidalarga amal qilish muhimdir: 1. Namuna yig‘ish qoidalari 1. Namuna olish usuli: - Namuna olingan mahsulot umumiy sifatini ifodalashi kerak. Shu sababli, moy hajmiga qarab, bir necha nuqtadan bir xil hajmda namuna olinadi. - Har bir partiyadan olingan moyning vakil namunasi olinishi kerak. 2. Sterillikni ta’minlash: - Namuna olishda ishlatiladigan idishlar va asbob-uskunalar steril bo‘lishi shart. Buning uchun shisha yoki plastmassa idishlar ishlatiladi. - Qo‘shimcha ifloslanishni oldini olish uchun bir martalik yoki yaxshi dezinfektsiyalangan asboblar ishlatiladi. 3. Mikroblar va moddiy tarkibni o‘zgartirmaslik: - Moyning xususiyatlarini o‘zgartirmaslik uchun yuqori harorat yoki quyosh nurlari ta’siridan himoya qilish lozim. 4. Namuna hajmi: - Har bir tahlil uchun 500 ml dan kam bo‘lmagan hajmda moy yig‘ilishi tavsiya etiladi. 203 “TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING MUAMMOLARI VA YECHIMLARI” O‘simlik moyi namunalarini yig‘ish va saqlash qoidalariga amal qilish tahlil natijalarining ishonchli va to‘g‘ri bo‘lishini ta’minlaydi. Bu oziq-ovqat xavfsizligi va sifatini nazorat qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Har bir radionuklidning ma'lum bir moy turidagi miqdori Radionuklid Kungaboqar Zaytun yog‘i Soya yog‘i Palma yog‘i Makkajo‘xori yog‘i (%) (%) (%) (%) yog‘i (%) Cs-137 30 20 25 15 35 Sr-90 25 30 20 25 20 K-40 35 40 45 50 35 U-238 5 5 7 5 5 Th-232 5 5 3 5 5 O‘simlik moylarida radionuklidlarning akkumulyatsiyasi turli omillarga bog‘liq bo‘lib, mahsulot xavfsizligini ta’minlash uchun ularni tahlil qilish muhimdir. Zaytun moyi kabi ayrim moylarda radionuklidlar kamroq to‘planadi, kungaboqar va soya moylarida esa yuqoriroq konsentratsiya kuzatilishi mumkin. Shuning uchun, yuqori radiatsiya xavfi bo‘lgan hududlarda yetishtirilgan o‘simlik moylari muntazam ravishda tahlil qilinishi lozim. Xulosa. Oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarni tozalash bugungi kunda global oziq- ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim masala hisoblanadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, radionuklidlarni samarali tozalash uchun zamonaviy texnologiyalar va yondashuvlar rivojlanmoqda. Quyida asosiy xulosalar keltirilgan: Biologik usullar: - Radionuklidlarni o‘simliklar va mikroorganizmlar yordamida bioakumulyatsiya qilish ekologik xavfsiz va iqtisodiy jihatdan maqbul usuldir. - O‘simliklar fitoremediasiya texnologiyasi orqali tuproqdan radionuklidlarni o‘zlashtiradi, bu esa oziq-ovqat zanjiriga radionuklidlarning kirishini kamaytiradi. Kimyoviy reagentlar yordamida tozalash: - Sorbentlar va ion almashinuvchi smolalar radionuklidlarni oziq-ovqat mahsulotlaridan ajratishda keng qo‘llaniladi. - Seziy-137 va Stronsiy-90 kabi radionuklidlar uchun maxsus sorbentlar yuqori samarador